Piet Beertema: jeugd-school-later

♦ I N L E I D I N G ♦

| waarschuwing |

Op een aantal plaatsen op deze pagina uit ik over uiteenlopende zaken mijn strikt persoonlijke mening. Die zal sommige bezoekers misschien niet bevallen. Gezien de status van deze site doen die er dan het beste aan om deze site meteen te verlaten. In fysieke ("stenen") archieven gaat men immers ook niet aan, om maar een dwarsstraat te noemen, werk van Leonardo da Vinci, Geert Mak of Jan Wolkers zitten veranderen, laat staan ze weggooien. En Leonardo is al eeuwen niet meer te bereiken en ook nooit digitaal bereikbaar geweest. Laat het overigens duidelijk zijn dat ik mezelf beslist niet met de genoemden zou willen of durven vergelijken.

| historie |

In genealogisch zin kun je zeggen dat ik van Duitse afkomst ben. althans héél in de verte. Want mijn verst bekende voorouders kwamen rond 1600 uit Duitsland: de man van Nesserland, een eiland dat voor Emden in de Dollard lag, tussen twee takken daarvan in; de vrouw uit Dersum, niet ver van de grens tussen Groningen en Duitsland. Ze ontmoetten elkaar - waarschijnlijk meermalen - in Blijham (ham = inham, haven(tje)) - gelegen aan de Westerwoldse Aa - in Oost-Groningen, en bereikbaar over land en over water (vanaf de Dollard). Blijkbaar hadden ze zo'n klik dat ze daar in 1626 zijn getrouwd en kindertjes kregen. In die volgorde, zoals het in die tijd hoorde (op andere plaatsen, en zeker in latere tijden, was die volgorde nogal eens anders, en het kwam vooral op de Veluwe voor dat een meisje eerst "proeve van vruchtbaarheid" moest leveren door seks in een hooiberg; slaagde ze niet, dan werd ze slachtoffer van een wrede en weerzinwekkende praktijk: er werd een bos dode takken aan de oordeur van haar ouderlijk huis gebonden, waardoor ze voor iedereen duidelijk zichtbaar te schande stond, en voor jongens die een meisje zochten om mee te trouwen en kindjes mee te krijgen een waarschuwing dus: ga aan dit huis voorbij.
Maar ja, "Duitse afkomst"? Dit is bezien vanuit het perspectief van de 20^e/21^e eeuw. Maar in de periode rond 1600 was er nog geen Duitsland, maar het Sacrum Imperium Romanum (Heilige Roomse Rijk), en was er het opgekomen protestantisme en de machtsstrijd tussen het protestantisme en het rooms-katholicisme, uitmonden in de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). Wie er meer van wil weten kan deze webpagina als startpunt nemen. Interessant daarin is "de periode waarin de landheer zou bepalen welke religie zijn onderdanen zouden aanhangen". Iets dat in feite in andere vorm in sommige landen ook/weer in de 20^e/21^e eeuw zou gelden; of omgekerd: wat de onderdanen niet zouden mogen aanhangen. We hebben het dan niet alleen over een religie, maar ook over een ideologie. En ook over landen die dat in een ander land dwingend op willen leggen.
Maar mijn verre voorouders waren dus op tijd naar Groningen gegaan, waar zo'n dwang vermoedelijk niet bestond (maar waarschijnlijk wel vanuit de samenleving). En wie weet bestond het gezegde "Er gaat niets boven Groningen" toen al. :-)
Wie dat allemaal, en veel meer, leest, en kijkt naar de latere ontwikkelingen, in het bijzonder de jaren 2020 en verder, die moet wel tot de conclusie komen dat de Latijnse soortnaam voor de mens: homo sapiens (de verstandige mens), volkomen misplaatst is en iets als homo stultus (dom, stompzinnig) zou moeten zijn. Want geen andere diersoort deed en doet zo zijn best om Planeet Aarde en alle leven erop volledig uit te roeien, pakweg 5 miljard jaar voordat de natuur, door het opgebrand raken van de zon, daarvoor zorgt.

De naam Beertema stamt uit 1811, toen Napoleon had verordonneerd dat iedereen die geen achternaam had er een moest kiezen. De naam is afgeleid van de plaatsnaam Beerta, waar de eerste man was geboren die de nieuwe achternaam zou gaan dragen. Zijn broer koos de naam Stel. De families Beertema en Stel zijn dus geparenteerd, maar ik heb naar de Stel tak nooit verder onderzoek gedaan.
Wat Nesserland betreft: de tak van de Dollard tussen het eiland en Emden was al ondieper dan de andere tak en raakte geleidelijk aan dichtgeslibd. Open houden ervan door itbaggeren *handmatig!) werd uiteindelijk te duur en ook niet meer zinvol geacht omdat de andere tak veel beter was en veel minder onderhoud vergde. Die tak voerde dan ook meer en meer de hoofdmoot van de scheepvaart over de Dollard. Uiteindelijk is Nesserland deel van het vasteland geworden en bij Emden gevoegd. In Emden herinnert de straatnaam Nesserlander Straße in het havengebied er nog aan het voormalige eiland.

Na dit verhaal maken we een enorme sprong in de tijd: naar 1883. In dat jaar werd mijn grootvader geboren, in Kropswolde (Gromingen). Na zijn huwelijk in Slochteren werd in 1914 mijn vader geboren, in Siddeburen (gemeente Slochteren). Dat er heel veel later onder Slochteren een gasbel zou worden gevonden, die achtereenvolgens groot, heel groot, enorm, en tenslotte gigantich zou blijken, kon uiteraard niemand toen nog bevroeden. Dat die gasbel zogezegd "Nederland en daarbuiten zou verwarmen" en welvaart zou brengen al evenmin. En uiteindelijk een ramp voor Groningen zou worden in de vorm van bodemdaling, verzakkende huizen, scheurende muren, en een ettelijke miljoenen kostende hersteloperatie zou vergen, dat was meer iets uit griezelverhalen.

Opm.
Wie wil weten hoe de Dollard is ontstaan komt van een koude kermis thuis: het enige dat zeker is over het ontstaan ervan is dat dar eigenlijk niets met zekerheid over bekend is. Speculaties en theorieën erover zijn er wel, maar blijf het dan wel bij. Meer informatie op Wikipedia.

♦ O P G R O E I E N ♦

| jeugd |

Toeval bestaat. Mijn grootouders (vaderskant) en hun kinderen zijn uit Groningen naar Amsterdam verhuisd. Mijn grootvader was, net als meer in zijn familie, onderwijzer, in die tijd een notabele. Mijn moeder is in Amsterdam geboren. Haar vader heeft ze eigenlijk nooit gekend, en ik dus ook niet, want hij is al vroeg overleden. Jongen en meisje zijn daar naar toevallig deelfde kweekschool gegaan, en ze kwamen ook nog in dezelfde klas. Mar het duurde heel lang voordat het tussen die twee echt klikte. Dat leidde tot, zoals dat in die tijd ging, een langdurige verloving voordat ze uiteindelijk in 1940 trouwden.
Overigens moest in later tijden de benaming "kweekschool", net als die van andere scholen, worden opgewaardeerd, en werd het "pedagogische academie". Tsja... De kwaliteit veranderde ook, maar wel in negatieve zin. "Elke verandering is nog verbetering" luidt terecht het spreekwoord.

Na hun huwelijk zijn ze komen wonen in de Roelantstraat 4 ³ in Amsterdam. Na de daarvoor gebruikelijke pret en inspanningen ben ik in dat huis geboren, later gevolgd door mijn broertje en nog weer later mijn zusje. Het was heel vroeg op 22 oktober 1943, in het holst van de nacht, dat mijn moeder mij uit haar vagina perste, gedreven door die even natuurlijke als onweerstaanbare kracht waar alleen een vrouwenlichaam over beschikt. Alle cellen van mijn lijfje zaten al vol met die microscopisch kleine energiecentrales, mitochondriën geheten, die uit een speciaal DNA (mDNA) van mijn moeder waren gemaakt. Mannen, en dus ook mijn vader, hebben daar part noch deel aan. Ze hebben wel diezelfde energiecentrales, maar die zit in de staart van hun spermacellen en de geproduceerde energie wordt opgebruikt voor het voortbewegen ervan, op de verhoudingsgewijs lange zoektocht naar een eicel.

Een leuke anecdote, gehoord van mijn ouders: toen ik 2 jaar was ben ik een keer dronken geweest. Het was na een verjaardag. Ik was een tijdje alleen gelaten in de kamer, en mijn ouders vonden daarna dat ik me zo vreemd gedroeg. Even ruiken: alcohol! Al rondtrippelend had ik een vinger in alk van de lege glaasjes gestoken, want die roken blijkbaar lekker, en daarna in mijn mond gestoken. Maar ja, in al die glaasjes zat nog een bodempje drank, dus...

Op de veel later gemaakte foto, toen we al kleuters waren, zijn we - al dan niet speciaal voor de fotograaf - met zijn drieën aan het spelen op de veranda aan de achterkant van het huis. Dat het huis best al wel oud was (bouwjaar 1912) en niet al te goed onderhouden (huurhuis) is wel te zien.

Vanaf het balkon aan de voorkant keken we v.l.n.r. op de Admiraal de Ruyterweg en daarachter De Rijpgracht, op de sportvelden (later grotendeels bebouwd) aan de Joos Banckersweg, en op de Erasmusgracht. Aan de overkant van de Erasmusgracht lag, voorbij de sportvelden, het Jan van Galenpark (eerst "woest en ledig", later een echt park), dat later is omgedoopt in Erasmuspark.

In de Roelantstraat hebben we de februaristorm van 1953 nog meegemaakt. Voor ons kinderen was het loeien van de storm meegemaakt, vooral; 's nachts ronduit beangstigend. De Roelantstraat fungeerde als een soort windtrechter: fietsers op de Admiraal de Ruyterweg die de Roelantstraat overstaken werden met fiets en al omvergeblazen. In Zeeland en op de Zuid-Hollandse eilanden leidde de combinatie van zware noordwesterstorm en springtij ("hooghoogwaterspring") en de nog open zeegaten tot een watersnoodramp van ongekende proporties, met op heel veel plaatsen dijkdoorbraken, waardoor de polders onderliepen tot nokhoogte van de huizen - een plek waar veel mensen hun toevlucht hadden gezocht - en met in het rampgebied zo'n 2000 doden door verdrinking. Deels was dit hoge aantal overigens ook te wijten aan "Hilversum", de nationale radiozender. want klokslag 12 uur 's nachts werd het Wilhelmus gespeeld, een ellenlang, vreselijk archaïsch lied dat toen, en misschien nog steeds, voor "volkslied" doorgaat, nog nooit geactualiseerd is - of nog beter: door een ander, echt volkslied is vervangen. Wat het vooral doet is detoneren in de latere situatie. Of is er werkelijk nog iemand in Nederland die de koning van Spanje eert, of - zelfs na de twee wereldoorlogen - van Duytschen bloed is? Hoewel... genealogisch kan het voor een (misschien best groot) aantal mensen kloppen, maar we hebben toch ook de Inquisitie afgeschaft? Moet het dan Diets zijn? Maar nee: dat is alleen maar een benaming waarmee de oude Middel-Nederlandse regio-talen werden aangeduid. Ook al bepaald niet iets hedendaags dus.

We hadden het hiervoor over de watersnoodramp in 1953 en het einde van de dag (als 24-uurs periode). En over de radio die uiterst waardevolle - informerende en levensreddende - hulp had kunnen geven tijdens die rampnacht. Maar nee: strikt volgens voorschrift werd om twaalf uur 's nachts de zender uitgeschakeld. Dat zich toen al een ramp van epische proporties aan het voltrekken was, land werd verzwolgen en mensen en dieren verdronken, zelfs dat vermocht niet de radiobazen op andere gedachten te brengen, de radiozender door te laten gaan met uitzenden en dus met informeren, doorgeven en zodoende helpen). Regels zijn tenslotte regels, en daar zijn we in dit land sterk in. Negeren ervan, en dan bijv. informatie en sturing kunnen geven aan de piloten van verkennervliegtuigen en helikopters die met gevaar voor lijf en leden in de razende storm boven de overstromende gebieden door bleven vliegen en redders coöordineren, had veel mensen in nood het leven kunnen redden. Maar ook vee van onderlopend land naar vaste grond kunnen meelokken of jagen. Maar ja, regels...

Over de Admiraal de Ruyterweg reed in die tijd nog de "Blauwe Tram", in twee soorten: de "Kikker" (Spuistraat - Sloterdijk) en de "Haarlemse tram" (Spuistraat - Sloterdijk - Haarlem - Zandvoort).
De Kikker was een hele oude tram: een Métallugique van begin jaren 1900. Ze hadden een beperkt vermogen, en als de bestuurder niet goed oplette en te snel optrok, dan volgde een vast ritueel: de tegen het plafond van het voorbalkon gemonteerde maximaal-automaat schakelde uit, de bestuurder draaide eerst de rijkruk naar nul en deed een greep omhoog naar de kruk van de maximaalautomaat om die weer in te schakelen. Je wende eraan, maar vermakelijk was het wel. Overigens reed er ook een Métallugique als stadstram met sleepbeugel tussen Sloterdijk en het Haarlemmermeer en Nassauplein, waar een kopstation was (de rails eindigden vlak voor een groot gebouw). Achteruitrijden kon met een sleepbeugel niet - om terug naar Sloterdijk te kunnen rijden moest eerst het "beugelzwaaien" worden uitgevoerd (beugel aan touw omlaag trekken, dan lopend een halve slag draaien en tenslotte rustig het touw laten vieren totdat het sleepstuk van de beugel weer tegen de bovenleiding drukte. Die trams waren al erg oud, het spoor was oud en niet echt recht meer, dus de tram schudde tijdens het rijden als een bezetene, en dat zo vlak langs het water... wat je noemt een een nogal beangstigende ervaring.

Van de Haarlemse tram waren er twee uitvoeringen: het type "Beynes" van de firma Beijnes in Haarlem, en het type "Boedapester" van de firma Ganz in Boedapest. Zie ook de webpagina Tramarchief: De tramlijn Amsterdam-Haarlem-Zandvoort, of nog beter: bezoek het NZH Vervoermuseum. Daar staat ook een geheel gerestaureerde Boedapester opgesteld (helaas alleen een bijwagen; van de motorwagen is geen enkel exemplaar bewaard gebleven). Persoonlijk vond ik de schonkige Boedapester het mooist, omdat hij zo'n kracht uitstraalde. Menigmaal zijn we met die tram naar Zandvoort geweest. Maar nooit is het me toen opgevallen dat er in het plaatsje Halfweg, waar de tram een halte en een opstelspoor had, een echt, werkend stoomgemaal was, terwijl je dat toch vanuit de tram kon zien.

Maar ja, er was afleiding: de tram reed daar "zwevend" over een breed water (Zijkanaal F, naar ik later leerde), en niet over een "echte" brug, maar over "alleen maar een paar ijzeren balken", en dat was natuurlijk heel erg spannend en ook een beetje beangstigend! En uitgerekend daar, bij Stoomgemaal Halfweg dat ik vroeger vanuit de tram niet zag, zou ik in 2010 vrijwilliger-conservator-techneut-ict'er worden... In tegenstelling tot de Cruquis werkte dat gemaal nog wel onder stoom, zij het dat het geen water meer afvoerde, maar puur ter demonstratie rondpompte. De tram was toen al meer dan 50 jaar eerder opgeheven en de trambrug gesloopt. Dat geldt overigens niet voor de oude treinbrug waarover de allereerste spoorlijn (1839) van Nederland, met de stoomlocomotieven "Snelheid" en "Arend", tussen Amsterdam en Haarlem reed, met een duizelingwekkende snelheid van maar liefst 38 km/u, veel sneller dan de oude, maar wel comfortabele trekschuit (7 km/u) en de paardenkoets (14 km/u).

De sluisjes zijn gelukkig, na heel veel discussie, bewaard gelkeven en staan op de gemeentelijke monumentenlijst, evenals de brug waarover de al genoemde eerste stoomtrein van Nederland reed (eerst smalspoor, later normaalspoor). Wel wordt/is er door Rijnland in het oostelijk eiland van het sluisjescomplex een extra doorvoer gemaakt, voor een betere afvoer van water vanuit de Ringvaart en dus vanuit de Haarlemmermeerpolder.

Mijn vader - na de kweekschool begonnen aan de Jan de Liefdeschool - was in die tijd onderwijzer aan de Pieter Oosterleeschool, (de naam die in fraaie gesmede letters stond was "P. Oosterleeschool") en ook al was het behoorlijk ver van ons huis (zo'n 2 km), het lag toch voor de hand dat de kinderen daar ook heen zouden gaan. Dat gebeurde dus ook. Ons vervoermiddel naar school was wat toen nog "autoped" heette (en nog geen rem had...). In die tijd kon dat nog, want auto's waren een zeldzaamheid, en je kon als kind een - toen al - brede straat als de Hoofdweg nog oversteken zonder de kans platgereden te worden door zo'n opgevoerde elektrische "fatbike" of of zo'n SUV waarmee ouders later hun kinderen van 200 meter ver naar school meenden te moeten brengen. Later gingen we met de autobus, zo'n geval met een enorme kast voorin waar "Kromhout" op stond en waar de verre van stille motor in zat, met opzij een hele lange versnellingspook. Die kast fungeerde ook als tafel voor de buskaartjes en het geld.

Naar de Pieter Oosterleeschool ging ik ook vaak via de Admiralengracht. Begin jaren '50 werden daar opeens op de wallekanten, een stuk boven het water, op paaltjes staande kademuurtjes gebouwd (rechts zichtbaar) die nergens voor leken te dienen, maar die later verband bleken te dienen als nieuwe kademuur na met de verhoging van de waterstand in de gracht (en in de Erasmusgracht) van polderpeil (NAP -2,10) naar stadspeil (NAP -0,40) i.v.m. de bouw van de Westelijke Tuinsteden. Ik heb toen ook één of tweeeen par stenen ervan mogen metselen. Pas veel later begreep ik dat ik met mijn ongeschoold metselwerk een uiterst kleine - maar door de metselaar wel goedgekeurde! - bijdrage had geleverd voor de ontpoldering van de Sloterpolder, maar dus ook voor de onteigening van de tuinders daar. Aan het eind van de Erasmusgracht, vlakbij de Joos Banckersweg, werd een eenvoudig pompstation van golfplaat gebouwd, met een dikke ijzeren buis onder de Roelantstraat, de Admiraal de Ruyterweg (onder de tramrails door), en De Rijpstraat, om door de kademuur van De Rijpgracht heen onder stadsniveau in het water uit te komen. van De Rijpgracht (onder water (stadspeil), dus onzichtbaar). Mijn jongere broertje, nogal een waaghals, is destijds in de gegraven gleuf gevallen en klem komen te zitten tussen buis en gleuf, wat voor nogal wat paniek zorgde, maar met de nodige hulp en moeite is hij is er veilig uitgetrokken. Later is het pompstation vervangen door net bouwwerk, midden in het water. Ik heb dan ook reden om aan te nemen dat het nog steeds gebruikt vordt om overtollig regenwater uit de tuinsteden naar De Rijpgracht, en daarlangs uiteindelijk naar buiten, naar het IJ, het Noordzeekanaal en zee. Voorbij de Jan van Galenbrug, die ooit als vuilstort diende, later is opgeruim, waarna er de jaarlijkse kermis plaatsvond, om uiteindelijk bebouwd te worden. De bebouwingsobsessie heeft ook de houtzaagmolen De Otter (1631) pal aan de Kostverlorenvaart, even ten noorden van de Beltbrug, getroffen: door de toenemende benouwing kon hij niet of nauwelijks meer wind vangen en begon hij tekenen van houtrot te vertonen, maar de gemeente wilde hem hoe dan ook daar als monument laten staan en hem beslist nier naar een andere, qua wind gunstiger plaats verplaatsen. Maar ja, de gemeente Amsterdam heeft wel vaker domme dingen gedaan, en dat zal wel zo blijven.

Overigens was de oudste broer van mijn moeder, als werknemer bij Groenpol (Groeneveld en van de Pol, later Getronics) betrokken bij het onderhoud van de machinerie van de brug, maar helaas heb ik er nooit een kijkje in de machinekamer mogen nemen ("te gevaalijk bij die grote en zware onderdelen, hoge spanningen, en hoog-vermogen elektromotoren die het grote, brede en loeizware brugdek op en neer draaiden (de brugklap werd overigens door een even zwaar contragewicht, gevormd door een in tegengestelde richting d draaiend verlenngstuk van de blugklap, omhoog gehouden en tijdens het draaien volledig in balans. Alleen voor het starten van de opgaande en neergande beweging van de brugklap was extra (mechanische en elektrische) energie nodig. Veel energie,omdat het om een grote massa ging, zeker als er een flinke laag sneeuw op het brugdek lag.

De (toen nog) fraaie draaibare zware plaatijzeren hekken (acht in totaal) de rijweghelften en trottoirs (die over de trottoirs werden altijd als laatste gesloten, want voetgangers zijn nu eenmaal niet zo snel. Het sluiten en openen van de hekken was een mooi gezicht: de brugwachters hadden er zo'n vaardigheid in verworven dat ze ze precies zo'n zet gaven dat ze met wat licht geklonk in hun grendelhaken vielen. Die fraaie hekken zijn later vervangen door de bekende lelijke dunne rood-witte elektrische slagbomen. Gelukkiig is van de oude sluithekken een exemplaar bewaard gebleven op het terrein van het gemeentemuseum van Amsterdam aan de Zaanstraat; het is het beroemde en veruit mooiste gebouw in Amsterdamse School stijl.

Het stond op misschien 200 meter lopen vanaf het huis van mijn grootouders van vaderskant, maar ik heb noch hen noch mijn vader er ooit over gehoord, terwijl er in hun tijd een postkantoor in het blok was gevestigd en men in die tijd alleen via brieven en (brief)kaarten communiceerde en ook pakjes stuurde, vooral met familie en bekenden in Groningen. Dus het kan eigenlijk niet anders dan dat grootvader meer dan eens in dat postkantoor is geweest. Maar misschien had hij het daar nooit over omdat het te werelds en "overdadig" was voor het zwaar gereformeerde karakter van het deel waar hij woonde; dat dat deel van de woningbouwvereniging "Patrimonium" ("Vaderlijk Erfdeel") was zegt waarschijnlijk al genoeg). De anecdote gaat dat als je iemand vroeg waar hij woonde, en hij antwoordde "Welzalig hij die in der bozen raad", dan wist een geestverwant meteen dat hij aan Zaanstraat woonde, want met die woorden begint Psalm 1.

De huizen in de Zaanstraat zijn later horizontaal gesplitst, wat het later teruvinden van de oude nummers erg lastig maakte. Wat hielp was een foto gemaakt tijdens de splising, waarbij naast een protiek zowel het oude lage nummer als de hoge nieuwe nummers zaten.
Als we via de Spaarndammerstraat naar de Zaanstraat liepen (wat we meestal deden, want via de Zaanstraat was wat langer), dan kwamen we langs de nog vrij "gewone" zijde van dat blok in de Amsterdamse School stijl. Waren we via de Zaanstraat gelopen, dan hadden de het veruit mooiste deel van dat blok, in de meest pure en extravagante uitvoering van die stijl, met geen mogelijkheid kunnen missen.
Het verbaast me nog steeds dat mijn vader ons kinderen nooit op dat prachtige gebouw heeft gewezen en er nooit eens expres met ons langs is gaan lopen. Je kon het toen alleen niet van binnen bezichtigen, want tot 1999 was het postkantoor; pas veel later kreeg het de naam Museum Het Schip, naar de vorm van het gebouw.

Kenmerkend voor de Amsterdamse School zijn vrij hoge en spitse siertorens. De combinatiefoto hiernaast geeft een goed beeld van zo'n toren van buiten binnen en van binnen (met een wirwar van verstevigingen, want de binnenruimte diende verder nergens toe.

Het blok aan de Zaanstraat lag, aan het begin waarvan onze grootouders (van vaderskant) woonden. De reden waarom we nooit via de Zaanstraat naar hun huis liepen is ons nooit verteld, maar is waarschijnlijk dat het vanaf het Nassauplein naar het begin van de Zaanstraat korter lopen was via de Spaarndammerstraat dan via de Zaanstraat (waar een bocht in zat waar hij overging van parallel aan de spoorlijn naar weglopend ervan).
Als alternatieve route liepen we ook wel vanaf Sloterdijk via de smalle, pittoreske en kronkelige Spaarndammerdijk (het toen daaraan gelegen Petruskerkje met kerkhof staat er anno 2026, gerestaureerd en fraai opgeknapt, nog steeds). Vanuit opa en oma's hui keken we op achtereenvolgens een kaal terrein, waar later het Brediusbad zou komen, het spoor, en daarachter een lijnwerkplaats voor het spoor.
Als we naar mijn grootouders in de Zaanstraat gingen, dan praatte mijn vader en mijn opa altijd Gronings met elkaar, en dat deden ze duidelijk met plezier. En ik luisterde geïnteresseerd toe, al begreep ik niet veel van wat ze zeiden. Heel veel later zag ik een documentaire "Dienstmeisjes voor dag en nacht" op tv, en ik was meteen geïnteresseerd. De uitzening was ondertiteld met daarin het Gronings dat de geïnterviewden spraken naar Nederlands was vertaald. Volkomen begrijpelijk, maar ik vond het wel jammer, want ik had het idee dat ik het Gronings best wel kon volgen. Gelukkig kon je in die tijd nog eenvoudig de makers achterhalen en contact met ze opnemen. Desgevraagd waren die bereid om een aparte set dvd's zonder ondertiteling voor me te branden. Toen ik ze in huis had en afspeelde, was ik eigenlijk hoogst verbaasd dat ik na al die jaren en met die heel beperkte "blootstelling" aan het Gronings, alles zo goed kon volgen. Zo was ik echt een leuke ervaring rijker! Maar ja, toen ik tot de categorie "ouwe sokken" ging behoren, bleek de basis toch te zwak en kon ik het gesproken Gronings niet of nauwelijks meer volgen. Dat vond ik best wel jammer, maar ja, het was niet anders. Of zoals de Groningers het zeggen: 't was naait aans. En over Gronings gesproken: Groningen is uniek in de zin dat het de enige provincie is met een volkslied waarvan de tekst in de streektaal is geschreven: het Grönnens Laid.

Heel veel later, toen mijn vrouw en ik een fietstocht maakten door Amsterdam, langs de mij van vroeger bekende plekken, dus ook de Zaanstraat, "ontdekte" ik dat bijzondere gebouw gebouw, dat toen (sinds 2001) museum Het Schip was geworden. (Het hele gebouw bleek overigens al zo te heten sinds de bouw in 1920).

Vanuit het huiskamerraam van mijn grootouders keek je op een groot driehoekig kaal veld, waar later het Brediusbad zou komen, dan op de spoorlijn - met daaraan een NS lijnwerkplaats - die naar de draaibare Hembrug over het Noordzeekanaal leidde. De Hembrug was een van de weinige bruggen waarvoor het treinverkeer moest stoppen en wachten. En dat kon wel even duren als er een groot schip de brug moest passeren en de brug weer was dichtgedraaid en vergrendeld was. In 1983 is de brug vervangen door de Hemtunnel, waarmee een eind kwam aan dat stoppen en tevens aan ontwrichting van de brug doordat schepen er tegenaan voeren. Vanuit het raam de andere kant opkijkend had je zicht op de Houthavens, een gebied met afwisselend water en dammen. Op die dammen stonden loodsen van open lattenwerk waar de wind dus doorheen kon waaien. In de loodsen lag tropisch hardhout opgeslagen met tussenruimten tussen de balken in elke stapel. De doorstromende wind zorgde voor het noodzakelijke drogen van het hout. Later zijn de loodsen verdwenen en is er bebouwing voor in de plaats gekomen.

Mijn vader gaf naast "gewoon les" ook Engels en Frans (Frans is altijd zijn grote liefde gebleven; hij heeft er tot kort voor het eind van zijn leven les in gegeven, zelfs nadat het officieel geen verplicht vak meer was nadat minister Jo Cals het hele onderwijssysteem had "vernieuwd" (lees: gesloopt). Ook gaf hij wat toen "handenarbeid" heette, en tekenen. Bekend waren zijn tekeningen van kinderen op het schoolbord.
Handenarbeid was naast een wchoolvak ook zijn grote hobby, die hij zowel thuis beoefende als buiten schooluren in het handenarbeidlokaal op school mocht beoefenen. Hij heeft zo ook heel veel speelgoed voor zijn kinderen gemaakt, waaronder een heel natuurgetrouw "kind-groot" model van een "Boedapester" tramdeel (één van de twee types van de Blauwe of Haarlemse tram die via de smalle binnenstraatjes van haarlem verder via de duinen naar het eindpunt reed: Zandvoort, waar een grote opstel- en wachtplaas was lakbij het strand; op zomerse dagen zaten die trams altijd barstensvol en bij het eindpunt in Zandvoort stonden altijd rijen mensen te wachten); naast de opstelplaats was er voor de passagiers een lange overkapte wachtgang, waarin ze niet aan de brandende zon waren blootgesteld.
Naast tekenen kon hij zich eindeloos en vol overgave bezighouden met schilderen; ik denk dat hij er minstens 100 heeft gemaakt en tegen kostprijs aan familie (ook in bijv. Portland, OR, USA) en andere geïnteresseerden.

De Boedapester was het zware, schonkige en kracht uitstralende drieledig tramstel, met de motorwagen in het midden. Als de conducteur tussen het voorste en achterste wagen zijn kaartknipronde deed moest de deur van het motorgedeelte even open en werden de passagiers overvallen door een oorverdovend lawaai. Dat kwam niet, zoals de benaming "motoerwagen" suggereert, uit dat deel, want alle motoren waren, zoals gebruikelijk bij trams, om een vlakke binnenvloer te krijgen, in "tramophanging" gemonteerd (de ene kant van de motor draaiend om een vaste as, de andere met een zwaar tandwiel en door het gewicht van de motor op de daar ook van vertanding voorziene wielas drukkend. Dat de motoren echt zwaar waren behoeft hier geen betoog. Dat het geheel uiterst soepel liep ook niet. Bij treinlocomotieven was de situatie geheel anders: die hadden bijv. (1700 serie) 2 manshoge motoren van in totaal 4500 kW. De Boedapesters verzorgde samen met de Beijnes stellen de Amsterdam-Zandvoort dienst. Dat de Blauwe Tram door het gemeentebestuur uit de stad is verjaagd is alleen maar doodzonde te noemen. Dat de tram geliefd was bij het publiek bewees wel de enorme mensenmassa die in de Spuistraat afscheid van de tram kwam nemen bij zijn allerlaatste rit.
Zwaar was de Boedapester zeker, maar voor die tijd ook beslist snel: op vrije gedeelten haalde hij 60km/h, en dat bij een totaalgewicht van maar liefst 80 ton! Hij zat dan tegen de top van wat de bovenleiding aan (gelijk) stroom kon leveren (die gevoed werd via met op diverse plaatsen langs het spoor staande kwikdampgelijkrichters (grote gesloten ijzeren vaten met daarin geïsoleerd staande opgestelde ijzeren schalen gevuld met kwik.

Een sterk staaltje: toen de kinderen kleuters waren vervoerde hij ze op de fiets: de jongste in een zitje dat aan het stuur hing, de middelste in een zitje op de horizondale buis, en tot slot mij, in een zitje op de bagagedrager. Ik moest wel wachten tot hij op het zadel zat, anders had zijn overzwaaiende been me eraf geschopt... Zijn fiets was een zware, degelijke herenfiets, zonder versnelling en uiteraard zonder elektrische aandrijving. En gelukkig ook geen "smart"phone. Kom daar nu maar eens om...

Ook mijn moeder (ooit begonnen aan de Smalle Padschool (zie opm.) heeft aan de Pieter Oosterlee lesgegeven. Als invalskracht, wel te verstaan, bij ziekte, zwangerschap of ander fysiek belemmerend ongemak. Dat heeft ze zelfs ruim 20 keer gedaan, op diverse scholen. Vaste leerkracht kon ze niet meer worden, want volgens de toenmalige vrouwonvriendelijke wetgeving werden vrouwen direct na hun huwelijk handelingsonbekwaam (!) - behalve voor het produceren, oppassen op, verschonen, voorlezen, opvoeden en grootbrengen van het kroost gold er voor hen een arbeidsverbod!

Als tijdelijke leerkracht heeft ze op nog heel veel andere scholen lesgegeven, maar het zou te ver voeren om die - voorzover ik de namen kan terugvinden - in deze context allemaal te gaan noemen. Dat het er 23 zijn geweest weet ik wel, want een overzicht ervan heb ik bewaard, al acht ik de kans groot dat dat na mijn overlijden bij het oud papier belandt.

Mijn vader overleed in 1977, nog maar 62 jaar oud. Ik denk nog vaak aan hem, al koos hij expliciet voor de vergetelheid: crematie met anonieme verstrooiing van de as. Mijn moeder overleed in 2005, 91 jaar oud voor de verstrooing van haar as mocht ik, met toestemming van mijn broer en zus, de plek kiezen. En dan kan er iets wonderbaalijks gebeurem: je loopt langs een plek, direct naast een boom, waarvan je zonder aarzelen meteen zegt: hier is het, dit is de plek. En net als bij mijn vader is die plek ongemarkeerd.

Opm.
De naam Smalle Padschool (met een 'thin space' tussen de woorden, zoals op de foto te zien is, boven de ingang) kan licht de indruk wekken dat die een "christelijke" achtergrond heeft. Niets is echter minder waar: de school is genoemd naar het "Smalle pad", het looppad dat daar vroeger vanuit [de tuinderijen in] de Sloterpolder omhoog naar de stad leidde en waarover de tuinders (warmoezeniers; vergelijk Warmoesstraat)) hun producten vervoerden. De Snalle Padschool zelf is een fraai stukje Amsterdamse School bouw, met veel ornamenten en details (zoals langs de dakrand en de schoorsteenkappen), en de smeedijzeren cijfers van het bouwjaar 1924). Het is zeer aan te bevelen om er eens een kijkje te nemen en foto's te maken, liefst niet met zo'n mobiel flutding dat ten onrechte "smartphone" heet, maar met een echte camera plus telelens.
Overigens gold het verbod op "ambtelijke" (d.w.z. bij de overheid en daarmee gelijk te stellen beroepen, zoals in het onderwijs) vrouwenarbeid - ook voor mijn moeder: de dag na haar trouwen werd zij ontslagen. Het verbod was trouwens in de wet gekomen op instigatie van en sterke pressie door het "christelijk" smaldeel in het parlement: volgens hun bekrompen opvattingen was een getrouwde vrouw eigendom van haar man en hem diende ze dan ook in alles te gehoorzamen. Alleen op tijdelijke basis - schoolkindertjes moesten natuurlijk wel les krijgen! - werd oogluikend toegestaan dat ze werkten, maar ook al was het nuttig en werd het betaald (aan de man!), het telde toch niet als "echt werk. Voor de rest was haar plaats thuis, bij de kindertjes. Wel was het haar toegestaan om boodschappen te doen - tot dat niveau kon de man zich natuurlijk niet verlagen - hij had wel wat beters te doen... Niet voor niets luidde het oude gezegde "het enige recht van de vrouw is het aanrecht".

♦ S C H O L E N ♦

| kleuterschool |

Cornelia Boschschool
(Magalhaensplein, Amsterdam)
1947-1948

[voorste rij, v.l.n.r.]
naam??
Zusje Vet
Joop Hodde (†)
Carla ? (met pop)
naam??
Trudy Kahlé (in kruiwagen)
naam?? (handen in zakken)
[tweede rij, v.l.n.r]
naam??
naam??
naam??
naam??
naam??
naam??
juffrouw Joke ¹)
Helen Rouwendaal
[derde rij, v.l.n.r.]
naam??
juffrouw van der Meer ²)
naam??
Marijke Schensema
Cor de Pijper
naam??
naam??
juffrouw Joke
Lia Voortman
naam??
[achterste rij, v.l.n.r.]
Henk Brinkman
naam??
Evert Werkman
Berend Werkman
Ria Ruisaard
Willy Groen *)
Piet Beertema
Henny Kwaak
Alex Schelvis
Chris Bakker
juffrouw de Knijff ³)
Willy Boer
naam??

Van de kleuterschool weet ik vrijwel niets meer. Met Ria Ruisaard zou ik later, op de Pieter Oosterleeschool, weer in de klas zitten.

De kleuterschool zelf stond aan de Willem Schoutenstraat, maar in dat gebouw zelf heb ik nooit gezeten, maar alleen in een laag gebouwtje ervoor, aan het Magalhaensplein, waar toen een paar klassen waren ondergebracht. Op de foto staan op de achtergrond de Bethelkerk en de overdekte zandbak.

Bij juffrouw Joke zat ik in de klas. En al kon ze wel eens streng zijn, ze was een heel prettig, zachtaardige juffrouw. De andere twee juffen ken ik nog goed van gezicht. De leukste juf vond ik die krullebol rechts achterin.

Inmiddels ben ik met Willy Groen, Ria Ruisaard en Henk Brinkman in contact gekomen. Samen hebben ze me geholpen aan flink wat meer namen van klasgenootjes dan in mijn herinnering waren blijven hangen; ik heb ze in het lijstje opgenomen. Van de juffrouw met de krullebol heb ik van Henk de achternaam gekregen, maar ik meen dat we haar bij de voornaam noemden en dat ze een wat "exotische" voornaam had. Maar welke, dat weet ik nog steeds niet. Maar wie weet leest een andere oud-kleuterklasser van toen dit nog eens en kan die me aan die naam helpen.

Het contact met Ria leverde me overigens een wel heel bijzondere en volslagen onverwachte verrassing op: van het meisje dat tussen mij en Ria in staat en waar ik toen toch eigenlijk stilletjes wel een beetje verliefd op wAS - wat helaas niet wederzijds was - herinnerde ik me heel lang met zekerheid at ze Lientje Groenewegen heette. Ik was dan ook meer dan hoogst verrast, om niet te zeggen verbijsterd, toen Ria me later vertelde dat ik het fout had en dat dat meisje Willy Groen heette. Het geheugen blijkt maar weer een raar ding dat feiten na lange tijd flink kan vervormen... Wellicht dat een ander zo heette en dat mijn geheugen de naam aan dit meishe is gaan koppelen. En wat er al jong fout in zit kan er heel lang fout in blijven zitten. Maar goed, het leuke was natuurlijk wel dat ik daarna, via Ria, ook met Willy in contact ben gekomen.

¹)	"Juffrouw Joke" heette voluit Joke van Steenderen. Ze was rond 1908 geboren; op de foto is ze dus al rond de 40. Ze was liberaal-joods en had een heel boeiende kennissenkring, zoals beeldhouwer Mari Andriessen, violist Jo Juda, tekenares Ro Mogendorff (tweelingzus actrice Do), en Freddy Hamel, dochter van de actrice Lize Hamel. In de Cornelia Bosch schooltijd woonde ze in de Witte de Withstraat. Van voor de oorlog zijn enkele brieven van haar bewaard gebleven. Haar verdere geschiedenis is onbekend.
²)	Van Ali v.d. Water, die eerder op deze kleuterschool zat, hoorde ik dat de voornaam van juffrouw van der Meer Dora was en dat zij hoofd van de kleuterschool was. Dat laatste kan mogelijk de reden zijn geweest waarom zij niet "juffrouw Dora" werd genoemd.
³)	Van Henk Brinkman hoorde ik dat "die krullebol" van de Knijff heette. Ik ben nog steeds niet achter haar voornaam kunnen komen, maar volgens ons allebei was het wel een voor Amsterdamse kinderen exotische naam.

| lagere school {1} |

Pieter Oosterleeschool
(Orteliusstraat, Amsterdam)
1948-1954

Greetje Keizer
Paula Frugte
Ria Ruisaard
Attie Verburg
Bob Bakvis
Jan van den Berg (†)
Menno Staneke

Geen klasgenoten, wel schoolgenoten en waarschijnlijk klasgenoten van mijn broer (Joop †) of mijn zus (Mieneke):

Lenie Fakkeldij
Rietje Hoogerwerf
Stella Krabbenbos
Saskia Robbers
Rob Krook

Verder staat me nog een naam "Lenie Spaargaren" bij, die ik met de Pieter Oosterleeschool associeer. Maar niemand heeft dat nog kunnen bevestigen.
En of Rietje Hoogerwerf dezelfde is als op het Hervormd Lyceum (zie verderop) is ook nog steeds een open vraag.

Van de school en de omgeving kan ik me nog wel het een en ander herinneren:

De naam van de school stond in fraaie smeedijzeren letters tussen ook smeedijzeren ornamenten boven de ingang van het gebouw, en op een houten bordje achter een van de ruitjes in de voordeur stond wat voor school het was: "P. Oosterleeschool voor Christelijk Lager Onderwijs".

Jarenlang leek het erop of die fraaie letters waren weggehaald, want er zat op die plaats een lelijk wit bord met de nieuwe naam van de school ("De Kleine Prins", voor Zeer Moeilijk Opvoedbare Kinderen), maar de ornamenten zaten er nog wel. In 2013 bleek dat bord verwijderd te zijn en bleken de oude letters er gelukkig nog steeds te zitten - het wezenloos lelijke bord had er alleen maar overheen gezeten en in volle Amsterdamse-School-glorie stond er weer, net als vroeger, "P. Oosterleeschool". Sinds 2016 heet de school overigens Rembrandtparkschool, al staat de historische naam "P. Oosterleeschool" nog steeds fier boven de ingang die, net als het interieur, in stijl behouden is gebleven. Dat heeft er alles mee te maken dat de school een gemeentelijk monument is (inderdaad: sinds 2013).

In de grote, hoge lokalen stonden ijzeren kachels die 's winters met turf werden gestookt. En dan waren er natuurlijk de "grote" bruine schoolbanken - helemaal van hout uiteraard ;, met middenvoor in het blad de inkpotjes met schuifdeksels. In de eerste klas waren die de eerste tijd verboden terrein: we moesten het doen met griffel en lei en we konden er alleen maar verlangend naar uitzien dat we "echt" met (kroontjes)pen en inkt mochten gaan schrijven. Dat was een glorieus moment: "Zo kinderen, vandaag gaan we met inkt schrijven; schuif het deksel van je inktpotje maar open en doop je pen erin, maar let op: niet verder dan tot aan het gaatje!". Ook de eerste klas: de tijd van de onsterfelijke "aap, noot, mies" leesplankjes.

Aan de overkant van de school was "de katholieke school", zoals we die noemden. Als de deur van die school openstond kon je in de gang een heel groot beeld zien staan. Fascinerend en tegelijk wel raar, want "bij ons hoorde dat niet". Ik herinner me nog goed dat er een klein meisje was in een stralend witte jurk en dat ze door een hele horde leerlingen van onze school werd omgeven, uit pure nieuwsgierigheid. Dat maakte het kind zo bang dat ze in een portiek van de broederschool probeerde te verstoppen. Ik had toen toch wel meelij met haar. Pas later begreep ik dat ze naar haar eerste communie ging, een begrip dat wij helemaal niet kenden. Uiteindelijk werd ze, na ingrijpen van een van de meesters van onze school, met rust gelaten. Bijpassend bij dat rooms-katholieke geheel was een klein winkeltje, "Stella Maris", met allerlei "rooms-katholieke (of beter: prullaria) op de hoek van de Orteliusstraat en de Postjesweg.

Aan de Postjesweg was een imposante rooms-katholieke kerk (Sint-Augustinuskerk, gebouwd in 1931/32, gesloopt in 1977, wat toch eigenlijk wel zonde was), met daarvoor een heel groot trottoir en een brede weg; of eigenlijk meer een plein, want de weg liep dood tegen het talud naar de Sloterpolder met daarlangs de Orteliuskade op stadsniveau. Verkeer was er toen eigenlijk niet. Dat en het zeer ruime trottoir voor de kerk, en dan ook nog vlakbij de Oosterleeschool maakten dat een vaste plek voor het "speelkwartier". Ik kan me nog goed herinneren dat ik een keer voor paniek heb gezorgd toen ik aan het begin van het speelkwartier me geheel verstrooid afvroeg waarom al die kinderen rechtsaf sloegen (naar het speelplein dus, zoals later bleek), terwijl ik linksaf sloeg en naar de bus op de Hoofdweg liep en daarmee naar huis ging. De reactie thuis was natuurlijjk geheel voorspelbaar: "Wat doe jij hier???". Telefoon hadden we toen nog niet, maar gelukkig hadden een paar klasgenootjes gezien dat ik de verkeerde kant op ging, zodat de juf of meester al snel wist waarom ik "vermist" was, en daar werd het ook meteen aan "meester Beertema" doorgegeven. Toen vader thuiskwam heb ik natuurlijk wel wat te horen gekregen...

In - als ik me goed herinner - de tweede klas (het begrip "groep" was toen nog lang niet uitgevonden) moesten we voor een ouderdag een toneelstukje opvoeren, de "bloemenkoningin" of zoiets. De meisjes moesten voor bloempje spelen en o.a. een papieren rokje dragen. Maar er was een meisje tekort en een jongetje teveel, dus één jongetje moest de rol van een meisje spelen. En ja, het zoontje van de meester kon daar natuurlijk niet moeilijk over gaan doen, dus werd ik aangewezen om voor bloempje te spelen en dus als bloempje/meisje gekleed worden. Als meisje gekleed?!?. Grote goden, dat was me een drama - een jeugdtrauma van de eerste orde! Pas heel veel later realiseerde ik me overigens dat, zeker voor die tijd en voor een christelijke school, een toneelstuk over bloemetjes en bijtjes knap gewaagd moet zijn geweest. Maar goed, ik heb die beproeving met frisse tegenzin dan maar doorstaan. Uit mijn geheugen is hij echter nooit verdwenen. Zelfs 80 jaar later (!) kon ik me nog woordelijk herinneren wat de bijtjes/jongetjes naar de bloempjes/meisjes moesten zingen (evenals de hele melodie, maar het is al erg genoeg, dus die ga ik hier toch maar niet ten gehore brengen):

heeft u, bloempjes van de heide
die zo vriend'lijk is en blijde
nog wat over van die stroop
die u altijd heeft te koop
want mijn moedertje
die heeft gezegd
de suiker, de suiker
van heidebloempjes
is lang niet slecht

De verhouding tussen jongens en meisjes lag in die tijd, en zeker in de laagste klassen, trouwens toch wel "iets" anders dan later. Een treffend voorbeeld daarvan staat me nog steeds helder voor de geest, al kan ik me absoluut niet meer de namen van de betrokkenen herinneren:
We zaten toen nog in schoolbanken. Netjes verdeeld: jongen naast jongen, meisje naast meisje. Maar het gebeurde wel eens dat er tijdelijk kinderen uit een andere klas in onze klas erbij kwamen. En ja, dan was er wel eens een jongen of meisje "teveel". In het geval dat ik mij herinner was er een meisje "teveel", en omdat er in de klas een jongen alleen in een bank zat was hij de "natuurlijk aangewezene" waar zij dan maar naast moest gaan zitten. Maar nee: "Naast een meisje zitten?!? Geen denken aan!!". Argumenten als "In de tram zit een heer toch ook naast een dame" haalden niets uit. En om zijn standpunt nog eens extra duidelijk te maken legde hij pontificaal zijn been op de open plaats. Argumenten ("In de bus zit een heer toch ook vaak naast een dame") sorteerden geen enkel effect. Dus moest er een ander "slachtoffer" gezocht worden. Die was al gauw gevonden: want ja, als "zoontje van meester Beertema" was ik een voor de hand liggende keus en mocht ik me natuurlijk niet laten kennen. Tsja. Dus verhuisde de jongen naast mij naar die andere bank en het meisje kwam naast mij zitten, ik voelde me natuurlijk flink opgelaten, maar ik berustte in mijn lot, en het is goed afgelopen. Pffff... Of achteraf bezien die andere jongen een mooie kans heeft laten schieten weet ik niet en zou ook niemand weten. En voor Remco Camperts "Alles zoop en naaide" waren we toch nog veel te jong. ;-)

De trottoirs bij de school leenden zich prima voor knikkeren. Een bezigheid die we in die tijd ook met graagte beoefenden was om bij fietsen stukjes van de handvaten af te pulken en die dan met een brandglas (loupe) in de fik te steken, rokend en stinkend. Dat ging perfect, want die handvaten waren toen van celluloid.

Het "aangaan" van de school en het einde van het speelkwartier kon je niet missen: dan ging de bel. Dat was een grote koperen bel aan een zwarte ijzeren stang, die meestal door de concierge werd geluid; soms mochten een paar leerlingen het doen, en dat was een hele eer, dus daar werd om geknokt. Niet letterlijk, want dat mocht niet en het schoolhoofd (van der Togt) was heel streng.

Achter de school was een binnenplaats. Daar kwamen we eigenlijk nooit; ik denk dat dat niet mocht vanwege de buren, want die binnenplaats lag middenin een huizenblok. Er heerste dan ook altijd een serene rust. Op die binnenplaats stond een enorme kastanje (twee volgens Jan van den Berg), en als je de school uit kwam was er rechts achterin een rommelhok waarin onder meer een grote slijpsteen met een waterbak stond; dat ding boeide me mateloos, maar ik heb het nooit zien gebruiken en het stond ook weg te roesten.

Voor de school was de van Middellandtstraat. Dat was een heel kort straatje en als je dat uitliep kwam je op de Orteliuskade, wat toen het "einde van de wereld" was. Want daar hield Amsterdam op en daar, in de diepte, lag de polder met tuinderijen, een wereld compleet verschillend van onze stadswereld. Sinds 1973 ligt daar het Rembrandtpark. Op de hoek van de Van Middellandtstraat was het kleine en rommelige "bruine" winkeltje van Broodwinner, waar ze van alles en nog wat verkochten, maar waar het ons om ging waren de puntzakjes met zwart-op-wit (salmiakdrop in poedervorm); heerlijk, maar het werd altijd een viesbruine, plakkerige kliederboel van jewelste (wijsvinger in je mond natmaken, in het zakje dopen en dan aflikken).

Van de onderwijzers en onderwijzeressen kan ik me maar weinig meer herinneren. Alleen de namen van juffrouw de Jong (in die tijd de "eerste opvang in moeilijke tijden", oftewel de juf van de eerste klas), juffrouw Fiege, juffrouw Sinner, juffrouw Houtman, meneer Nak, meneer Meyst en uiteraard het schoolhoofd: meneer van der Togt, weet ik nog. En vanzelfsprekend natuurlijk "meneer Beertema", want ja, dat was mijn vader. Wie het boek "De Rivier" van Willem van Toorn heeft gelezen, herinnert zich misschien de passages waarin zij figureren.
Overigens woonden zowel van der Togt als Fiege vlak bij ons in de buurt: in de M.H. Trompstraat, bij de Krommert (ik ben er trouwens pas veel later achter gekomen dat "Krommert" niet, zoals ik altijd had gedacht, de aanduiding was voor de bocht in de Admiraal de Ruyterweg, maar de naam-sinds-oudsher van het onooglijke watertje dat het restant was van een al heel oude poldersloot daar ter plekke. De tramrails daar lagen over een onder het wegdek en de trambaan verborgen stalen bruggetje en de voormalige poldersloot liep aan de westkant (de polderkant dus) nz enkele tientallen meters dood tussen de huizen daar aan de Admiraal de Ruyterweg. Omdat het een doodlopend stuk stond het water dus stil, en het kon daardoor ongenadig stinken, wat bepaald niet tot genoegen van de bewoners daar was. Het heeft uiyeindelijk tot 1959 geduurd tot de gemeente ingreep en de Krommert werd gedempt, waarmee de bewoners eindelijk van de stank waren verlost. Gelijk daarmee werd ook het stuk water tussen de M.H. Trompstraat (waar het hoofd en enkele leerkrachten van de Pieter Oosterleeschool woonden) gedempt en daarop een (laag gelegen) speeltuin aangelegd (die 's avonds met hekken werd afgesloten). Vanaf de Krommert richting stad kwam het tramspoor eerst samen met het stadstramspoor van/naar de Jan Evertsenstraat. Vanwege het verschil in spoorbreedte (1 m voor de NZH-trams, 1,435 voor de stadstrams) werd het spoor van daar tot aan het eindpunt van de NZH-trams in de Spuistraat drierailig uitgevoerd. De boveneiding eindigde eerst net voor de Wiegbrug, omdat men in die tijd nog geen oplossing had voor een bovenleiding boven de brug, vooral als die geopend was. Om dit probleem te omzeilen moest de tram op snelheid zijn en vlak voor de brug door de bestuurder stroomloos worden gemaakt (rijkruk op nul) en op eigen massa-snelheid de brug over zien te komen. Daarmee wilde het nog wel eens misgaan, waarna de tram van de brug moest worden gesleept totdat hij weer contact had met de bovenleiding. Pas later heeft men een echte oplosssing bedacht, waarbij de draden van de bovenleiding in een boog tot dicht boven het brugdek omlaag hingen, maar wel ver genoeg er vandaan dat ze ook bij sterle wind geen sluiting met de rails of een nat wegdek konden maken.

Even terzijde: in een klein deel van de portieken aan de westzijde van de Admiraal de Ruyterweg zit een fraai tegeltableau, zoals dit. Ze zitten er al zolang ik weet, en in die portieken zitten ze behoorlijk beschermd, maar of ze de tand des tijds zullen overleven is nog maar de vraag. Restauratie, zo die ooit nodig een mocht blijken, zal naar alle waarschijnlijkheid een kostbare zaak worden.

Van de Pieter Oosterleeschool zijn helaas maar heel weinig foto's overgebleven. De foto's links en midden - met mijn vader resp. moeder als onderwijzer(es) - zijn daar hoogstwaarschijnlijk genomen (de huizen op de achtergrond zijn vrijwel zeker huizen aan de van Spilbergenstraat). En alleen op de foto rechts - van een schoolreisje - staat een groot aantal (9) leerkrachten van de Pieter Oosterlee. Mijn vader (achteraan) is herkenbaar aan de sigaret in zijn mond. Daar was hij aan verslaafd en hij rookte ze ook thuis, waar de kinderen bij waren, maar dat gold als normaal in die tijd. Hij rolde ze zelf, met vloeitjes en tabak uit een pakje A! (spreek uit: A-één). Ik haalde ook wel eens een pakje tabak voor hem. Dat was erg makkelijk, want de winkel was aan de Adm. de Ruyterweg, schuin tegenover ons huis. Na heel veel aandringen van mijn moeder., die een hekel had aan dat vieze gedoe (de rooklucht ging ook hardnekkig in de vitrage zitten) is hij uiteindelijk overgestapt op pijproken, nog wel met een filter in de steel. Die filters hebben hem uiteindelijk de schellen van de ogen doen vallen, want bij het vervangen ervan kwam het oude filter stinkend en pik- en pikzwart van de teer uit de pijp. Maar ondanks de veranderingen en inkeer is het roken uiteindelijk zijn vroegtijdige ondergang geweest: hij overleed aan kanker, nog geen 64 jaar oud. Mijn moeder heeft hem 28 jaar overleefd.

Van mijn klasgenoten van toen weet ik - behalve de paar namen die ik hierboven heb genoemd - eigenlijk nauwelijks meer iets:

Met Attie Verburg ging ik nog wel eens mee. Hij speelde accordeon, wat ik toen nog prachtig vond. En knap. Zijn ouders hadden een luxe banketbakkerij / chocolaterie aan de Hoofdweg, vlak om de hoek van de Postjesweg, en direct daarnaast ook een dameskledingzaak.
Mijn moeder was gek op blonde Greetje, maar ik vond er maar weinig aan. Ria Ruisaard (één van de 3 zusjes Ruisaard die op de Pieter Oosterlee hebben gezeten) daarentegen vond ik het liefste meisje. Maar daar is het bij gebleven. ;-) Paula heb ik jaren later weer teruggezien, toen we tot ons beider verrassing in dezelfde klas van het lyceum (Christelijk Lyceum West, toen nog een gevestigd in een bouten noodgebouw) kwamen te zitten. Paula was kennelijk een sportief type, die in de jaren '60 topbasketbalster was, blijkens dit verhaal van een sportjournalist en neef van haar.

Tot slot was er een klasgenoot waarmee ik nog wel eens optrok, maar van wie ik (ook al) de naam kwijt ben. Die jongen was een aartsfantast: hij beweerde dat hij eens "alle banden van een vrachtwagen lek had gemaakt door er scheermesjes voor te leggen". Een brutaaltje was het ook: als we over de Hoofdweg liepen belde hij bij willekeurige etagewoningen aan, om na het opendoen met een variant op een destijds populaire reclameslagzin hard naar boven te roepen: "Mevrouw, hebt u het al gehoord? Vim krast en kan niet schuimen!".

Tot eind juni 1954 hebben we in de Roelantstraat gewoond, daarna zijn we naar Nunspeet verhuisd ("speelruimte voor de kinderen,, gezonde boslucht"). Daar hebben we 3 jaar gewoond, met achter ons huis een prachtig heuvellandschap - fantastisch voor kinderen. Maar jaren later, toen wij allang uit Nunspeet weg waren, is dat heerlijke en mooie landschap met zijn gezonde lucht compleet vernietigd: van achter ons huis-van-toen helemaal tot aan de spoorlijn afgegraven om plaats te maken voor industrie... Dat is dus hoe men in dit land met natuur omgaat. Alleen als zich daar roofdieren hadden gevestigd was het misschien niet gebeurd, want die worden beschermd, mensen niet. Een recenter voorbeeld is hoe men is omgesprongen met landgoed Amelisweerd, waar niet eens - misschien nuttige - industrie kwam, maar waar een tig-baans autoweg moest komen. Want auto's, met hun stinkende en giftige uitlaatgassen, zijn veel belangrijker dan mensen en hun gezondheid.
Direct achterons huis lag een hoge heuvel met een steil zandpad. Als het flink gesneeuwd had konden wij kinderen heerlijk met een slee met een rotgang van die heuvel af roetsjen. Heuvelop, met de slee onder de arm, ging duidelijk moeizamer... Voor mijn vader, die daar aan de ULO les gaf, was die sneeuw bepaald minder aangenaam, want hij moest op de fiets naar school.

En toen was daar ineens de zeepcrisis. Afwassen deed je toen in een teiltje met warm water, waarin je een "romig" sopje maakte met een zeepklopper met daarin een blok Sunlight zeep. Maar die was ineens nergens meer verkrijgbaar. Nergens? Veel dichter bij huis, op halve fietsafstand van onze kruidenier, vonden we een onooglijk winkeltje dat we nog nooit eerder hadden opgemerkt. En daar bleken ze tot onze stomme verbazing een schijnbaar onuitpputtelijk lijkende voorraad Sunlight zeep te hebben. Probleem om zeep geholpen.

Maar nu eerst even een kronkelpad langs een paar los van elkaar staande dingen:

"voor god zijn alle mensen gelijk"
Nou, niet in een zeer christelijk dorp als Nunspeet. Mijn ouders waren christelijk, en dus wij kinderen ook, want zo waren we geïndoctrineerd ("handjes samen, oogjes dicht" terwijl vader een prevelementje de ruimte in stuurde). Zondags gingen zij dus naar de kerk, en wij kinderen moesten met frisse tegenzin mee. Daar zagen wij tot onze verbazing dat er mensen meteen al gingen zitten, terwijl wij moesten blijven staan. Onze ouders legden ons uit dat de mensen die meteen gingen zitten geld aan de kerk gaven en dat ze dus in feite huur betaalden voor die (vaste) zitplaats. Het gewone volk - waar wij dus bij hoorden - moest blijven staan, tot er bovenaan de preekstoel een groen lampje ging branden, waarna ook zij konden gaan zitten. Kortom, die gelijkheid voor god was afhankelijk van geld. Afhankelijk van de mammon dus.

bijna de pijp uit
Ik mocht af en toe naar mijn oma in Amsterdam om daar een paar dagen te logeren. Daar werd ik een keer goed ziek. Met oma naar haar (ziekenfonds)dokter. Diiagnose: "buikgriep, gaat vanzelf over". Niet dus. Ik werd zo ziek dat ik alleen terug ben gegaan naar Nunspeet (oma betaalde de kaartjes). Van station naar huis was nog een heel eind lopen, wat bepaald niet vanzelf ging. Natuurlijk waren mijn ouders stomverbaasd toen ik daar aankwam ("wat doe jij hier?!?") Maar ja, in die tijd hadden noch oma noch mijn ouders telefoon. Dat ik goed ziek was, was wel duidelijk, dus mijn vader gelijk op de fiets naar de dokter. Die kwam heel snel. Conclusie: "onmiddelijk naar het ziekenhuis". Dat was in Harderwijk. Daar meteen geopereerd. Na de operatie hadden mijn ouders een gesprek met de chirurg. Die was werkelijk razend op mijn ouders: "waarom ze me zo idioot laat naar het ziekenhuis hadden laten gaan", en "doorgebroken blindedar-ontsteking en buikvliesontsteking, ik heb verschrikkelijk moeten redderen", en "ik geef geen cent voor het leven van die jongen". Je zult het als ouders maar te horen krijgen. Toen hij uitgeraasd was, werd mijn vader giftig en heeft hij hem verteld hoe de vork werkelijk in de steel stak. Dat leidde tot excuses van de chirurg. Maar de enig mogellijke kans op redding lag in het gebruik van nieuwe, nog niet officieel toegelaten medicijnen (streptomycine, achromycine), waar mijn ouders toestemming met handtekening voor. Ik heb het overleefd, maar het heeft een schooljaar doubleren gekost. "Ende dispereert niet", zei Brederode al. Brederode is nu een ruÏne.

spelen loopt niet altijd goed af
Voor kinderen is pelen in de heuvels is natuurlijk hartstikke leuk. Maar als je van een heuvel afspringt die een zandige uitholling heeft, dan kun je verkeerd terechtkomen: met je gat op een zandricheelof de zandgrond. Ik kan je verzekeren dat dat pijnlijk kan aflopen, bijv. op gekneusde ribben, doordat je bekken tegen je ribben klapt. Ik weet uit ervaring hoe dat dan aanvoelt.

verboden spelletje, maar wel leuk
Niet ver van ons huis liep de spoorlijn, met een onbewaakte overweg. Het treinverkeer op die lijn was bepaald niet druk. We hadden er met zijn drieën een spelletje van gemaakt om wat spijkers mee te nemen en die bij de overgang op de rails te leggen, terwijl één van ons op de uitkijk stond of er geen trein aankwam. Liefst hadden we dat er daarna een trein kwam met zo'n loeizware locomotief, en we wisten wel ongeveer rond welke tijd dat gebeurde. Als de trein voorbij was en er geen op het andere spoor aankwam gingen we, weer met één op de uitkijk, de spijkers zoeken. Het was leuk en indrukwekkend om te zien hoe die door de wielen van de zware locomotief helemaal geplet waren.

een grof schandaal
Ik herinner me nog dat de weg tussen Nunspeet en Elspeet bijzonder mooi was om te fietsen: het fietspad liep door het bos, een stukje van de autoweg. Mooi en rustig dus, en echt om van te genieten. Als het mooi weer was tenminste. In de tijd dat wij in Nunspeet woonden heeft mijn moeder ook een tijdelijke aanstelling gehad op een zich "christelijk" noemende school in Elspeet. In de periode van die aanstelling viel ook een zeer strenge winter. Ze kon toen meerijden in de auto van een collega. Op de school in Elspeet heeft ze het meegemaakt dat een meisje, vanwege de zeer strenge vorst, een broek droeg i.p.v. een rok, omdat een blaasontsteking juist bij meisje onder die omstandigheden op de loer lag (ze gingen op de fiets naar en van school. Maar het arme kind werd door het "christelijk" doorgedraaide hoofd van de school zonder pardon naar huis teruggestuurd om een rok aan te trekken en weer in de snerpende kou naar school te fietsen (!). Mijn moeder heeft daarover - terecht - een knallende ruzie met het schoolhoofd gekregen en ze heeft het ook niet lang op die school uitgehouden.

seksuele 'voorlichting'
Aan seksuele voorlichting deden mijn ouder niet. Noch voordat we naar Nunspeet gingen, noch in Nunspeet, noch erna. Want dat was iets vies, dus daar praatte je niet over. We moesten zelf maar achter "de bloemetjes en de bijtjes" komen. Toch hebben mijn broertje en ik eenmaal iets gehad wat daarvoor moest doorgaan. Dat gebeurde in Nunspeet, door een buurmeisje van 18 uit een gezin uit Nederlands-Indiï. Pas later kon ik me voorstellen dat zo'n warmbloedig pubermeisje in dat duffe en bekrompen dorp geen geschikte lekkere knul kon vinden. En misschien zelfs niet mocht vinden.
Enfin, ze nam ons een keer mee de heuvels in, voortdurend om zich heen spiedend of de kust veilig was. En toen kwam het. Op fluistertoon: "Weten jullie wat neuken is?". Nee dus. "Als een jongen zijn piemel in die van een meisje steekt". Wij gniffelen en "waaaaah!". Maar dat was het dan; verdere uitleg bleef uit en we konden ons er ook in het geheel geen voorstelling van maken.

Dat ons zusje "van onderen" anders was dan wij, dat wisten we wel, van de tijd dat we als ukkies in bad werden gedaan in de tobbe met warm water die voor de opgestookte (kolen)haard in de huiskamer was neergezet. Voor ons was dat "anders" dat ze iets miste wat wij wel hadden; wat zij had noemden wij "een katrol". En naar later inzicht was dat was dat niet eens zo'n slechte beschrijving. Maar echt dieper inzicht in dat "anders" kregen we niet, en er werd ook over gezwegen als het graf. Pas op het lyceum werd ons duidelijk wat het allemaal wel inhield, want vlakbij de school was een boekwinkel waar ook pornoblaadjes en voorlichtingsboekjes ("Het sexuele leven en de jonge mens") werden verkocht en dus "ter inzage" lagen.
Terugblikkend moet ik misschien blij zijn dat dat buurmeisje in dat stille landschap niet op aanschouwelijk onderricht is overgegaan en niet met mijn broertje en mij is gaan rotzooien. Maar daar zie ik haar eerlijk gezegd toch niet voor aan.

Hoewel het in Nunspeet goed was voor de kinderen, het wonen beviel mijn ouders daar allerminst, vooral door het zwaar christelijke karakter van de dorpssamenleving, die uiteraard ook in de school sterk aanwezig was. Al na drie jaar zijn we dan ook terug naar Amsterdam verhuisd. Mijn vader, die graag schilderijen maakte, heeft de school daarbij een stevige poets gebakken: hij gaf het bestuur een schilderij cadeau: van het Veluws landschap, maar met erboven een zware donkere lucht. Het schilderij werd in dank aanvaard, maar toen hem naar de betekenis van dat licht/donker werd gevraagd, was zijn antwoord: "Dat mooie, lichte landschap is die prachtige Veluwe; en die donkere lucht erboven is dat loodzware geloof van jullie, dat als een een inktzwarte donderwolk boven die lieflijke Veluwe hangt. Daarop volgde slechts een bedremmeld zwijgen...

Vanuit Nunspeet zijn we terug naar Amsterdam verhuisd, waar we aan de Rivierenlaan kwamen te wonen, in de Rivierenbuurt, naar de vele straten daar die naar Nederlandse rivieren zijn genoemd. Dat mijn vader een "noodzakelijk beroep" uitoefende (onderwijzer) zorgde ervoor dat hij voorrang kreeg bij de toewijzing door het CBH (Centraal Bureau Huisvesting) van de gemeente.
Helaas is later aan de mooie straatnaam afbreuk aan gedaan doordat de gemeente het nodig vond om dierse straten een ander naam te geven, van Engelse en Amerikaanse machthebbers te vernoemen die bij de bevrijding van Nederland in 1945 een belangrijke rol hebben gespeeld (maar zelf maar weinig risico hebben gelopen). Bijv. de Noorder en Zuider Amstellaan werden resp. Churchillaan en Rooseveltlaan. Dat is later helaas ook gebeurd met de Rivierenlaan, die in 1964 de naam President Kennedylaan kreeg, naar de toenmalige president van de VS en zijn - in Nederlandse optiek - vastberaden optreden in de Cuba-crisis (die hierop neerkwam: Amerika had raketten opgesteld vlakbij de grens van de Sovjet-Unie, maar de Russen mochten dat niet doen op Cuba, dicht bij de VS). Het optreden van de Amerikanen leidde bijna tot de WO III, maar dan met kernwapens. Dat werd ternauwernood voorkoken door de Russische onderzeebootcommandant Vassily Archipov die weigerde een torpedo met kernlading af te vuren op het Amerikaanse vliegdekschip.

De woning waar we op de Rivierenlaan kwamen wonen lag pal tegenover het Mirandabad, genoemd naar wethouder Monne de Miranda. We hadden dus direct zicht op het zwembad, wat erg handig was, want we keken zo op de hele grote buitenthermometer die de temperatuur van het zwemwater aangaf. Vooral in het begin van het zwemseizoen, als het water nog steenkoud was (het was een openluchtbad) kon een enkele blik ons er al van weerhouden om een duik te nemen (en daarna thuis voor de kachel bij te komen).

Toevoeging

Mijn herinneringen aan de Pieter Oosterleeschool hebben tot reacties van een aantal oud-P.O.'ers geleid. Lenie Geerlings-Fakkeldij, Jan van den Berg, Jaap Zwart¹), Ed Koopal, Corry Damman-Ruisaard, Ria Hikke-Ruisaard, Jan Overdijk, Greet Lens Buhrer-Tavenier en Greetje Beekman hebben mij aanvullingen, correcties en soms ook foto's gestuurd. Enkelen van hen hebben een uitgebreider verhaal gemaakt van hun herinneringen aan de Pieter Oosterlee en me dat toegestuurd. Die persoonlijke verhalen heb ik - uiteraard met hun toestemming - op een aparte pagina gezet.

Veel later is er een heel bijzonder contact tot stand gekomen met een echtpaar waarvan beiden op zowel de Magalhaensplein kleuterschool als de Pieter Oosterlee hebben gezeten, alleen enkele jaren eerder dan ik: Ali v.d. Water en Kick (Chris) Koldewijn. Ali bleek een tuindersdochter te zijn uit de Sloterpolder achter de Orteliuskade. De elektrische overhaal/scheepslift in de Postjeswetering, waarvan ik het bestaan nooit heb geweten, tot het te laat was en hij was afgenboken. De reden is eenvoudig: het lag buiten het gebied waar ik van de lagere school uit kwam.. Die overhaal, achter de Ambachtsschool, wist ze zich nog heel goed te herinneren, want zoals ze schreef: "daar moest onze schuit dagelijks overheen gehaald worden, als de groenten naar de veiling werden vervoerd. Tijdens de vakantie mocht ik altijd mee."

¹)	Jaap heeft een eigen website, "De Nostalgiekrant", met ook een heel stuk over de Pieter Oosterlee.

25 jaar Pieter Oosterleeschool

In 1955, bij het 25-jarig bestaan van de school, is er een bijzonder Rapportenboekje uitgebracht, met daarin van elke onderwijzer(es) een karikatuur. Zelf had ik het helaas niet meer. Daarom riep ik lezers hier op om, als ze dat boekje nog hadden, contact op te nemen. De kans achtte ik vrijwel nul. Maar toch, na ruim 10 jaar (!) kreeg ik een verheugend bericht: oud-P.O.'er Frank van Bronkhorst liet me weten dat hij het nog had. Een scan ervan staat nu op deze site: klik op de afbeelding. Met heel veel dank aan Frank voor het hiervoor beschikbaar stellen van dit unieke boekje.

Opmerkelijk is dat volgens dit boekje en volgens sommige bronnen de school in 1930 is gesticht, terwijl diverse andere bronnen vermelden dat het schoolgebouw aan de Orteliusstraat in 1931 is opgeleverd. Mogelijk is de school als onderwijsinstelling, welke uitging van de '"Vereeniging tot stichting en instandhouding van Chr. scholen te Sloterdijk" te Amsterdam West', tijdelijk - tot het schoolgebouw in gebruik kon worden genomen - ondergebracht geweest in een andere school van dezelfde Vereeniging.

Tot slot een opmerking:
Op deze pagina hebben eerder foto's gestaan waarvan ik dacht de dat ze op de Pieter Oosterlee waren genomen. Uit nader onderzoek is echter gebleken dat ze moeten zijn genomen op de Jan de Liefdeschool in Amsterdam (nu buurtcentrum De Boomsspijker), waar mijn vader in 1933 als onderwijzer is begonnen en tot zeker 1939 of 1940 heeft gewerkt ("kwekeling met akte" heette dat toen, wat een eufemisme was voor hard werken maar slecht betaald krijgen). Omdat er mogelijk nog lezers zijn die belangstelling voor die foto's is heb ik ze op deze site laten staan: Jan de Liefdeschool foto1 - foto2 - foto3 - foto4 - foto5.

| lagere school {2} |

Nederlands Hervormde School
(Stationslaan, Nunspeet)
1954-1955

Hiervan staat me eigenlijk niets meer bij. Ik kon me ook nog maar twee namen herinneren: Jannie Blom en Annie Hulsman, maar die zaten niet bij mij, maar bij mijn broer en zus in de klas. Annie's ouders hadden een tabakszaak op de hoek van de Dorpsweg en de Laan.
Het enige schoolgebeuren - als je dat al zo kunt noemen - dat me bij staat is dat er een keer voor een paar schoolklassen een film zou worden gedraaid in "de zaal van Krol". Nu was een film al heel wat in die tijd, zeker in Nunspeet. Maar die film bleek een diavoorstelling te zijn, en de "zaal van Krol" een schuur van een boer in het dorp...
Maar door die namen is het onwaarschijnlijke gebeurd en ben ik in contact gekomen met Jannie. En zij kon me aan andere namen helpen, vooral ook dankzij een krantenknipsel met de namen van geslaagden voor het verkeersexamen. Hopelijk komen uit dit lijstje weer meer contacten voort:

Jannie Blom
Ineke Bosman
Annie Hulsman
Rina Kluinhaar
Jansje van Olst
Marrigje Vlijm
Maas Hopman
Aart Koster
Jan Mulder
Dicky Stapel

Schoolhoofd: Hogeweg

| lyceum {1} |

Christelijk Lyceum Harderwijk
(Stationslaan, Harderwijk)
1955-1956

Judith van Mierlo (2e rij, 3e van links)
Henk Leemans (achterste rij, rechts)
Flip Boot

Nauwelijks herinneringen meer. Op bovenstaande drie na weet ik ook geen namen van klasgenoten meer, en al evenmin van leerkrachten. Eerste rij, 3e van links op de foto ben ik zelf.

| lyceum {2} |

Christelijk Lyceum West
(Jan Tooropstraat, Amsterdam)
1956-1957

Paula Frugte
Jan Fey

Rector: Tollenaar

Zoals gezegd lag de Pieter Oosterleeschool destijds aan de rand van de stad. Jaren later is het achterliggende polderland opgespoten voor de bouw van de nieuwe wijken Geuzenveld, Slotermeer, Overtoomse Veld en Slotervaart. In die zandvlakte, "in the middle of nowhere", vlakbij de Ringdijk, stond een houten noodgebouw waarin het Christelijk Lyceum West was gehuisvest.

Vanwege de korte tijd dat ik daar gezeten heb, heb ik er heel weinig herinneringen aan. Wel dat "slootje dempen" in de pauzes een favoriete bezigheid was. Die slootjes dienden overigens voor de afvoer van het water waarmee het opspuitzand werd aangevoerd.

Van Jan Fey herinner ik me dat hij voortdurend bezig was "machines" te tekenen: de meest ingewikkelde contrapties van tandwielen, raderen, trechters, enz., zonder enige aanwijsbare functie of doel. Jan was ook de uitvinder van het "snafdiertje". Wie weet leest hij dit nog wel eens...

Van deze school heb ik geen enkele foto overgehouden.

Later kwam ik er achter dat twee van mijn collega's op het Mathematisch Centrum / CWI - Jan Kok en Chester Thomson - ook "rond mijn tijd" op het Christelijk Lyceum West hebben gezeten.

| lyceum {3} |

Hervormd Lyceum Zuid
(Brahmsstraat, Amsterdam)
1957-1963

De nummers geven fotonummer / nummer op foto aan

Alie Loos (1/7, 3/3)
Anke Smit (1/24)
Annemarie Jansen (1/8)
Ay Lan Tjoa (2/21, 4/9)
Connie Kutsch Loyenga (2/4)
Cora Hoogewoud (2/2, 4/5)
Els Eijlander (2/8, 4/2)
Gerdie Duijker (3/2)
Heleen Stulen (1/18)
Heleen Witvliet (2/3)
Ineke Scholten (2/10, 3/18, 4/4)
Jeannette Moolhuizen (1/23, 5/11)
Jenny Stegeman (1/21, 3/16)
Marchien Schaap (3/11)
Marijke Kraayenhof (2/24, 3/13, 4/1)
Marja van Rijswijk (1/9, 5/6)
Marjan Hiemstra (1/10)
Marjan Sweers (2/17, 3/20, 4/6)
Marthe Voorhoeve (2/19, 3/12, 4/7) (†)
Mieneke Beertema (2/20, 3/14, 4/10)
Rietje Hoogerwerf (1/13)
Tineke van Beusekom (1/19)
Toos Peeters (2/6)
Truus Bosman (1/22, 5/12)
Bert Samsom (1/14, 5/20) (†)
Cor Keers (3/17)
Cor Spreeuwenberg (1/16)
Hans Glashouwer (2/12)
Hans Ponse (1/?)
Henk de Vries (2/13, 3/9, 4/14)
Herman Geerlings (3/1, 5/17)
Herman Overweel (3/24)
Hielke Faber (2/14, 3/23, 4/16)
Jan Bron (1/17, 5/19)
Jan de Kater (3/19)
Jelte Strikwerda (2/7) (†)
Joe Sioe Liem (2/23, 4/15)
Johan Baerents (3/15)
John Admiraal (3/7)
John Alma (2/9, 3/4, 4/8)
Johan Vis (1/4)
Joop Beertema (2/22, 3/10) (†)
Jord Hoetink (1/11)
Karel Abma (2/5, 3/5, 4/3)
Lex Sitter (1/1, 5/14)
Loek Meijer (1/5, 5/21)
Luc Stranders (1/vrijwel buiten beeld naast 12)
Martin Brouwer (1/6)
Niek van Lingen (1/2, 5/15)
Paul Voskuyl (3/21)
Peter Berning (5/4)
Piet Beertema (1/3, 2/18, 3/22)
Roger Basart (1/15) (†)
Theo Schouten (1/20)
Ton Wessendorf (2/11, 4/13)
Ton Kosters? (3/24)
Wichert ten Have (2/1)
Wim Baerts (2/16, 3/6, 4/12)
Wim Klein (2/15, 3/8, 4/11)
Wout Rodenburg (1/12)

Foto's 4 en 5 heb ik van anderen gekregen. Zelf sta ik er niet op, wel leerlingen met wie ik in een andere klas heb gezeten.

foto 1: 2e klas?

foto 2: 3e klas?

foto 3: 5e klas?

foto 4: 3e klas?

foto 5: 6e klas 1961

Rector: Verboom; later: van Muyden

Conrector: van der Kolk

Concierge: Ringeling

Leerkrachten:

mw. Engel / Klassieke talen
mw. Eringa / Frans
mw. Huisman ("Ihr schlaft, Kinder!!!") / Duits
mw. Smit / Engels
van Asperen de Boer ("poepoog") / Scheikunde
Bouhuijs / Godsdienst
Breitenstein / Engels
Carlier ("meneer faftig") / Gymnastiek
van Duin / Klassieke talen
Geijtenbeek / Klassieke talen
Huisman / Klassieke talen
Janssen / Klassieke talen (foto 2)
Kuipers ("uche, uche") / Wiskunde
Leeuwenstein / Aardrijkskunde
van Lienden / Nederlands
van Maanen / Tekenen
Merthens / Muziek
de Rek / Geschiedenis (foto 3)
Terwee / Klassieke talen
van der Velden / Duits (foto 1)
Verbeek / Nederlands
Verschoor / Engels
Vogelensang / Wiskunde
Vunderink ("puntje verrek") / Natuurkunde
Weddepohl / Natuurkunde
??? / Biologie

Herinneringen

In tegenstelling tot mijn herinneringen aan de Pieter Oosterleeschool zijn die aan het Hervormd Lyceum sterk fragmentarisch en beperken ze zich totnogtoe tot flarden van herinneringen aan o.a.:

De klasse-avonden bij verschillende leerkrachten, met name die - met dansen - bij mevrouw Eringa (die toen aan de Stadhouderskade woonde). De tijd van de plaatjes van de Crystals ("And then he kissed me"), Ronettes, Troggs, enz., en natuurlijk de befaamde "Wall of Sound" van Phil Spector. Vaak ook met mijn zus gedanst.
De kleine schoolfeesten in de school, in de hal beneden. Waar je kon dansen op dixieland-muziek van de schoolband (Chicago Dixieland Pipers, met Geert van Keulen (klarinet), Martien Dillo (trompet), Hans Dillo (saxofoon), en een drummer van het Amsterdams Lyceum). Nou ja, dansen... het was er altijd zo barstensvol dat je je kont amper kon keren, dus bleef het bij schuifelen. Maarre... ging het vaak eigenlijk niet juist daarom? ;-)
De jaarlijkse grote schoolfeesten in Marcanti aan de Jan van Galenstraat, waar tegen de buitenmuur, een fraai beeldhouwwerk was bevestigd van een volledig naakte vrouw en idem man, "met alles d'ropen d'ran". Dat dat zo mocht in die tijd, zo aan de openbare weg, was best bijzonder,. Het schoolfeest en dansen was op de verdieping, en met de toen voor de meisjes vooral bij dansfeestjes gebruikelijke wijde rokken was het devies voor de jongens: "niet omhoog kijken", temeer daar de trap naar de verdieping een open trap was. Uiteraard hielden alle jongens zich er keurig aan; nou ja, zo'n beetje... Strings waren er in die tijd overigens nog niet. Natuurlijk waren er ook meisjes die veel vrijer waren en zich op hun eigen manier kleedden, vooral gericht op "meisje versiert jongen" sex-appeal.
Pas veel later (2026) hoorde ik, in een uiterst boeiende conversatie met iemand van De Westkrant, meer over Marcanti. Ook tijdens het dansen op de schoolfeesten werd toezicht gehouden: als een jongen en meisje te close "dansten" (onderlijf tegen onderlijf gedrukt, borst tegen borsten, hij zijn handen op haar billen, zij met haar armen om zijn nek hangend, en zo samen ultrakorte pasjes makend om het in elk geval nog een beetje op dansen te laten lijken, het geheel bekend als "seksueel schuifelen"), dan werden ze door sommige toezichthouders al vrij snel op de schouder getikt en gingen ze "netjes dansend" verder. Nou ja, voor even dan... Andere toezichthouders waren overigens ruimer van opvatting. En bij de meisjes waren er die, ook al moesten ze op zo'n feestavond netjes gekleed gaan, zich heel goed uitdagend wisten te gedragen.
Van mijn contact bij De Westkrant hoorde ik ook iets anders dat ik eerder nooit heb geweten: dat het beeldhouwwerk aan de buitenmuur de titel "Danspaar" droeg en in 1956 door Cephas Stauthamer was gemaakt. De naam "Danspaar" is natuurlijk best bijzonder, want het was, zeker in die tijd, toch bepaald niet gebruikelijk om letterlijk piemelnaakt te dansen. Nou ja, behalve misschien op toneel en podia in theaters en clubs in de rosse buurt. En ja, dat was wel de buurt waar, aan de Oudezijds Voorburgwal, Cephas Stauthamer op een van de voormalige tabakszolders zijn atelier had.
Uiteraard staan me nog de meisjes bij die korter of langer mijn vriendinnetje zijn geweest - al dan niet alleen in mijn eigen perceptie of (ook) in die vananderen. ;-) Van hen heeft alleen Ay Lan altijd een bijzondere plaats in mijn herinneringen gehouden. Met haar heb ik vanaf ±2000 nog af en toe contact gehad.
De dagelijkse "stille omgang": de pauzes waarin we ons dienden te verpozen middels een wandeling die beperkt moest blijven tot de trottoirs naast en achter de school.
Het napraten na schooltijd. Altijd in kleine groepjes, vaak dezelfde. Fietsen uit de stalling (ging het hek op slot?), met de fiets aan de hand nog een tijdje napraten, en dan snel naar huis.
De waardeloze natuurkunde"lessen" van Vunderink. Wat hebben we een geluk gehad dat natuurkunde werd uitgeloot als eindexamenvak...
De "deftige" - of bekakte - mevrouw Smit. Toen ze een keer bij ons thuis kwam hield ze haar hoed op - dat scheen bij een "dame" te horen. Maar goed lesgeven, dat kon ze!
Juffrouw Engel, een mooie, sexy vrouw die van die kwaliteiten graag gebruik maakte. Ik zat in de klas in de op één na voorste bank, middelste rij, en vaak ging ze zo richting klas op het schrijfblad van de voorste bank zitten dat ze ons "enig inzicht" gunde. Ik vond het altijd een nogal gênante vertoning.
De altijd vriendelijke meneer Geijtenbeek. Werd door iedereen op handen gedragen. In schrille tegenstelling daarmee die andere leraar klassieke talen, meneer Janssen, wie het niet gegeven was orde te kunnen houden.
De gloeiende uitbrander die Wim Baerts van van Asperen de Boer kreeg toen hij het, net voordat de eerste scheikundeles begon, bestond om zomaar op eigen houtje Een Raam Te Openen: "Wie heeft jou toestemming gegeven om dat raam te openen, huh?! Eigengereid stuk meubel!!!". Kennelijk mocht dat dus niet. ;-)
De keer dat Henk de Vries tijdens de gymnastiekles bij de oefeningen aan de ringen feilloos het verkeerde moment voor de afsprong koos, op de grond kletterde en zijn pols brak.
De zeiltochtjes op de (Amstelveense) Poel. Mijn broer en zus zullen nooit het tochtje vergeten waarbij hun boot door een stuurfout omsloeg. De Poel was ondiep en modderig, dus ze roken verre van fris toen ze thuiskwamen...
Een fietstocht met de hele klas naar de Kennemerduinen en de Ruïne van Brederode. Ik heb er nog foto's van.
De diavoorstellingen die van Asperen de Boer af en toe gaf in de aula. Prachtig zoals die man kon fotograferen!

En zo nog veel, heel veel meer ...

Deze webpagina heeft op het "HLZ-front" al best wat opgeleverd:

Met Ay Lan, Joe Sioe, Jenny, Wichert, Toos, Niek, John Alma, Luc en Peter Berning ben ik weer in contact gekomen; met name Ay Lan en Niek hebben voor flink wat correcties en aanvullingen op de namenlijst gezorgd en Niek ook voor aanvullingen over de schoolband.
Heel bijzonder was de mail die ik in 2017 van Luc Stranders kreeg: hij bleek degene te zijn die op foto 1 zo goed als helemaal buiten beeld valt. Dat kon hij zich nog goed herinneren en ook zijn trui herkende hij nog op de foto...
Naar Peter Berning heb ik heel lang moeten zoeken. Toen ik eenmaal contact met hem had klikte het meteen, en het werd ook nog eens een gouden greep. Want Peter bleek nog een boekje over het HLZ te hebben: "Klassenboek 1934-1996", met de namen van alle examinandi uit die jaren. Aan de hand daarvan kon ik te langen leste een paar bij de foto's nog steeds ontbrekende namen aanvullen en andere corrigeren, maar het ging me te ver om het te gebruiken om de "herinnerings- namenlijst" te completeren.
Door dat Klassenboek zit ik nu overigens wel met een vraagteken. Want daarin staat bij mijn eindexamenjaar (1963) een naam "Gerda Scheltes", en die naam zegt me helemaal niets. En Alie Loos ontbreekt, ook bij latere eindexamenjaren. Toch ben ik er zeker van dat nr. 3 op foto 3 Alie Loos is. Wie lost dit raadsel voor me op?

Van degenen die hier genoemd staan en die zich ook op de voormalige oudleerlingen site van het HLZ hadden aangemeld, heeft helaas niemand ooit gereageerd op mijn via die site verstuurde mailtjes. Maar wie weet lezen ze dit nog eens...
Van verschillende van mijn oud-klasgenoten weet ik dat ze inmiddels zijn overleden, sommigen veel te jong. En ja, onontkoombaar zal dat ook voor mij gaan gelden.

Door puur toeval ben ik heel veel later, na mijn pensionering, toen ik als technisch vrijwilliger bij het oude Haarlemmermeer-stoomgemaal de Cruquius (niet meer onder stoom draaiend, maar elektrisch-hydraulisch bewogen) werkte, in contact gekomen met Ay Lan's zus Yoe Lan, die als gids met een groep toeristen de Cruquius bezocht. Dat leverde natuurlijk een leuk gesprek op.

De enorme Europahal van de RAI aan het Scheldeplein/Wielingenstraat heb ik nog zien bouwen, weer afbreken en opnieuw bouwen, want ik kwam er elke (school)dag van huis naar het lyceum v.v. langs. Dat afbreken en weer opbouwen betrof overigens alleen de galerijen die de enorme spanten moesten dragen waarmee een volledig obstakelvrije ruimte ontstond. De afbraak na de eerste bouw was nodig omdat uit proeven gebleken was dat de samenstelling van het gebruikte beton zodanig was dat de galerijen de enorme overkapping van de ruimte niet zouden kunnen dragen. Het aanbrengen van de enorme spanten was trouwens een spectaculair gezicht.

| en toen kwam 1963 |

Ons eindexamanjaar op het gymnasium. Maar ook het jaar dat begon met een natuurverschijnsel om nooit te vergeten. In die tijd hadden we nog echte winters, met veel sneeuw, strenge vorst, ijzel, een harde noordoostenwind, en door de gladheid veel verkeersongelukken en fietsers en voetgangers die onderuit gingen. De vorst werd zelfs zo extreem en langdurig dat het IJsselmeer dichtvroor en auto's over het ijs konden rijden en zelfs het IJsselmeer oversteken, zoals de film op deze pagina laat zien.

Dichter bij huis werd het eerst ijspret: het "onmogelijke" gebeurde: we konden voor het eerst vlakbij ons huis schaatsen op de Amstel, die anders nooit dichtvroor. Helaas duurde die pret maar vrij kort. Want een bedrijf vond het nodig om een vrachtschip door de Amstel te sturen, voorafgegaan door een ijsbreker die een vaargeul voor het vrachtschip moets maken. Dat bleek verre van een sinecure vanwege de dikte van het ijs: stukje vooruit, weer terug, stukje vooruit, weer terug, enz. Toen besloten de bazen om het met grof geweld te doen: ze stuurden een echte ijsbreker. Zo een die zelfs met het dikste ijs korte metten maakt. Dat hebben we geweten: in de door de lichte ijsbreker gemaakte geul was uiteraard geen schaatvloer meer, maar de zware ijsbreker verruïneerde de complete ijsvloer, een onbegaanbare chaos aan losse en alle kanten op stekende dikke ijsschotsen achterlatend. Dat er toen heel wat is gevloekt en gescholden op "die idioten" behoeft geen betoog.

Maar dat dicht-bij-huis ongemak - om het nog een beetje vriendelijk uit te drukken - was nog niets vergeleken bij wat in het hele land voetgangers, fietsers en auto's ondervonden. Links en rechts slippende en scharende vrachtwagens, waarvan menige half in een sloot belandde, waren een "normaal" beeld. De hulpdiensten draaiden overuren. De scheepvaart lag vrijwel overal stil. Waar nog plezier aan de barre winter kon worden beleefd was op de sloten en vaarten van het Elfstedentraject, waar sowieso een vaarverbod gold. Nou ja, plezier... De winter van 1963 kwam in de annalen als de winter van de veruit meest barre Elfstedentocht ooit verreden, met veel schaatsers die voortijdig opgaven en uiteindelijk Reinier Paping uit Dedemsvaart als winnaar.

Nooit heb ik begrepen waar dat vrachtschip met daarvoor die ons schaatsijs op de Amstel slopende ijsbreker toen zo nodig naartoe moest. Wellicht naar het enkele kilometers verderop aan de Amstel gelegen Cindu? Cindu: Chemische Industrie Uithoorn, dat al jaren letterlijk in een kwade reuk stond en waar in 1992 een enorme explosie en brand plaatsvond, waarbij drie brandweerlieden omkwamen. De dreun en de rookwolken waren zelfs bij ons thuis hoorbaar en zichtbaar, op een afstand van zo'n 15 km. Van de toen geëxplodeerde reactor werd een stuk van 13 ton 300 meter ver weggeslingerd, en het was eigenlijk een wonder dat de ramp niet meer mensenlevens kostte, zowel op als bij het fabrieksterrein, want de Amsteldijk, een mooie en geliefde wandel- en fietsroute, liep er vlak langs.

♦ E N V E R D E R ♦

| aanvulling en later |

In mijn jonge/schooljaren heb ik, voor mijn plezier en uit nieuwsgierigheid, veel fietstochten door heel het oude Amsterdam gemaakt, behalve dan in Amsterdam-Noord. Lopend ging ik er wel eens heen. Nou ja, lopend... dat was amper lopen te noemen. Bijv.:

Met de IJ-pont van achter het Centraal Station naar de overkant, dan een stukje lopen naar de schutsluis (Willem I-sluis) van het Noord-Hollandsch kanaal (lopend naar Den Helder, aangelegd begin 19e eeuw, en daar een hele tijd zitten kijken naar het schutten van de schepen. Pas tussen 1824 en 1876 werd het Noordzeekanaal gegraven, omdat daarvoor de duinenrij moest worden doorgraven die het land beschermde tegen de Noordzee.
Met het veerbootje (gratis) naar Nieuwendam en dan daar een stuk rondlopen in het kleine, maar leuke dijkdorp (genoemd naar een nieuw aangelegde dam na de doorbraak van de zeedijk in 1516..
Met het veerbootje (gratis) naar Schellingwoude en ook daar rondlopen. Pas heel veel later kwam ik erachter dat daar bij Schellingwoude, bij de Oranjesluizen, ooit een stoomgemaal heeft gestaan. De Oransjesluizen waren, net als de IJmuider sluizen, bedoeld om indringing van het zoute water van de Zuiderzee resp. Noordzee te voorkomen.
Beide genoemde veerbootjes voeren over het IJ. Aam de noordkan van dat IJ lag de zwavelzuurfabrik van Ketjen, en als het bootje daar ook maar enigszins in de buurt kwam, dan kon je maar beter even stoppen met ademhalen, want de SO₂; (zwaveldioxide) die uit de schoorsteen van de fabriek kwam brandde je keel uit je lijf.

Marcanti is in 2023 afgebroken, maar de beeldengroep is eerst met grote zorg van de muur afgehaald en daarna opgeslagen, met de beoeling dat hij later een muur van de nieuwbouw zou sieren. Bij die nieuwbouw gaat het dan om de nieuwe wijk Marktkwartier die, zoals de naam al aangeeft, op de plaats komt van de oude markthallen en Marcanti. Tegen een muur van het eerste gebouw van de nieuwe wijk, op de hoek van de Jan van Galenstraat, krijgt het Danspaar een nieuwe plaats, als een kunstzinnig eerbetoon aan de plek waar voorheen Marcanti stond.

Tegenover Marcanti lag een groot driehoekig terrein, omsloten door de Jan van Galenstraat, de Kostverlorenvaart en het Westelijk Marktkanaal, met daarover de Jan van Galenbrug. Oorspronkelijk lag op dat terrein de stadsvuilnisbelt. Daarom kreeg de (bascule)brug daar in de Jan van Galenstraat, over de Kostverlorenvaart, net voor de aftakking van het Ooselijk Marktkanaal, de toepasse;ijke naam "Beltbrug". De belt is later afgegraven, waarna het terrein werd geëgaliseerd en met een laag sintels bedekt. Op dat sintelveld vond daarna de jaarlijkse kermis plaats. Het terrein kreeg daarom de naam "Kop van Jut", naar een traditionele kermisattractie "voor sterke kerels". Later werd er op het terrein een woonwijk gebouwd. Alle straten in die wijk dragen de naam "Marcanti". En zo leeft een roemrucht verleden voort.

Al schrijvende aan deze pagina kwamen nog allerlei herinneringen bovendrijven. In het scholenverhaal zijn die niet echt relevant, maar ik noem toch één herinnering: iedere zondag gingen pa en ma met ons naar oma in de Van Oldenbarneveldtstraat, warbij we elke keer ook langs Marcanti kwamen. En door de brede Frederik Handrikstraat. En juist in die straat werd de eerste gelede tram getest. Dat ging er heftig aan toe, met op maximum vermogen optrekken en noodstops. De blauwe Amsterdamse stadstrams waren in vergelijking met deze tram maar gezapige dingen. Interessant waren ook de proeven met de vangbeugel: een vooronder aan de tram hangende beweegbare beugel, die moest voorkomen dat iemand die per ongeluk voor de tram ten val kwam, door de tram werd vermorzeld: de vangbeugel klapte tegen de ongelukkige aan, draaide daardoor naar achteren en stelde al het remvermogen van de tram, met de wielremmen, railremmen (ijzeren blokken die tegen de rails werden gedrukt) en zandstrooiers (om de wrijving tussen de rails en de wielen en blokken te vergroten) in werking. Als passagier moest je je dan wel heel goed vastgrijpen om niet de hele tram door naar voren te worden geslingerd.
Speciaal voor met name de optrekproeven, waarbij de motoren enorm veel stroom trokken, was de bovenleiding, die overal in Amsterdam enkeldraads was, boven één van de sporen dubbeldraads gemaakt, uiteraard met bijpassend grotere stroomtoevoer. Na het Frederik Hendrikplantsoen gerond te hebben reed de tram over het andere spoor, met enkeldraads bovenleiding, terug naar de remise.

De eerste gelede trams (die ook al snel bekend stonden als "bolkoppen") waren speciaal bedoeld voor de lijnen 1 en 2 door de (enkelsporige en met boven elke gracht een tweesporig stuk met halte) smalle Leidsestraat (waar het enkelspoor overging in dubbelspoor zat een automatische wissel die voor de tram vanaf het enkelspoor altijd open stond en door de tram vanaf het dubbelspoor werd open gereden). Daarna volgden er meer, die elders werden ingezet. Bij het publiek waren "de geledes" door hun veel grotere comfort t.o.v. de oude trams, dat ze bij het publiek sterk in trek waren, wat voor een opleving van het aantal trampassagiers zorgde, en daarmee zelfs voor de overleving van het tramsysteem in de stad: liever die trams dan bussen. En voor de in 1962 aangelegde vrije trambaan naar Osdorp waren ze als sneltram geknipt.

Na de daadwerkelijke indienstname van de eerste gelede trams in 1957 bleken ze een vermakelijk aspect te hebben: in de tram zat, tussen het voorste en het achterste tramdeel, een rond plateau waaromheen de twee delen draaiden. Ging je op een bankje direct achter dat plateau zitten, met je voeten op het plateau, dan draaiden onder je lijf je benen passief mee. En in scherpe bochten kon dat draaien best ver gaan!

| na school: werk |

Na mijn eindexamen ging ik eerst werken op het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR), waar ik ook voor het erst met een "echte computer" (Elliott 803" ging werken. Zowel de computer als de programmeertaal (domme machinecode) als de sfeer bevielen me zo slecht, dat ik er een jaar later al vertrok, na een succesvolle sollicitatie bij wat toen nog Mathematich Centrum (MC) heette, later Centrum voor Wiskunde en Informatica (MC). Daar heb ik veel tot stand kunnen brengen, waaronder met name verkrijging, opzet, 10 jaar beheer van .NL, en later, samen met de twee grootste providers van toen (SURFnet en NLnet) de oprichting van de Stichting Internet Registratie Nederland (SIDN), die zou uitgroeien tot een bijzonder succesvolle en officieel door de overheid erkende organisatie. Op de jaarlijkse conferentie van SIDN, in de beurs van Berlage in Amsterdam, ben ik zelf nog bedacht met een "hoog" lintje: Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw.

Ook het opzetten van de eerste open transatlantische Internet is een van mijn wapenfeiten. Later ben ik op het CWI gaan werken bij de Personeelsdienst (5 meiden!), binnen het CWI een ondergschoven kindje waar men het moest doen met van de wetenschappelijke afdelingen afkomstige verouderde apparatuur. Daar heb ik voor nieuwe werkstations en de eerste flatscreens op het CWI kunnen zorgen. En daar heb ik ook de eerste "echte" website, speciaal voor die afdeling, kunnen maken.

In 2004 ben ik met prepensioen gegaan - dat kon toen nog - en heeft het CWI speciaal voor mij een afscheidsreceptie georganiseerd, waar - uiteraard, zou ik zeggen - mijn vrouw aanwezig was. Op de foto zitten wij knus naast elkaar, zoals het hoort. ;-)

Na mijn pensionering ben ik als technisch vrijwilliger bij het oude (elektrisch/hydraulisch bewogen) museum-stoomgemaal de Cruquius gaan werken in de hechte "stoomploeg". Maar hoewel het werk mij prima beviel, was dat zeker niet het geval voor de leiding.

Om die reden ben ik, na 7 jaar bij de Cruquius, overgestapt naar Museum Stoomgemaal Halfweg, waar de oude machinerie nog intact was en de stoommachine en schepraderen nog elke maand een weekend echt onder stoom draaiden, wat een spectaculair gezicht was dat best wat bezoekers trok. Ik begon er als van alles: conservator, technisch vrijwilliger, en ict'er.

Juist in mijn tijd bij het stoomgemaal is er iets gebeurd dat aantoont dat lief en leed soms op een wel heel bijzondere en onverwachte manier verbonden zijn. De stoomketel bestond uit waterpijpen waaronder een groot kolenvuur werd gestookt, verbonden met twee stoomdrums, in de onderste en grootste waarvan het hete water tot stoom werd, en in de bovenste en kleinste de stoom eerst door een stoomdroger ging en dan werd opgeslagen. Vanuit die drum ging de stoom door naverhitterpijpen om uiteindelijk onder hoge druk naar de stoommachine te gaan.

Eens in de 20 jaar moesten de drums gekeurd worden op scheurtjes, en juist in mijn tijd daar viel zo'n keuring. En helaas, in de drums bleken bij diverse klinknagels kleine scheurtjes te zitten, waardoor de drums werden afgekeurd en dus moesten worden vervangen. Dat was een zeer grote operatie die werd uitgevoerd door de oorspronkelijke maker van de ketel, de fa. Stork. Toen de bovenste waterpijpen waren verwijderd heb ik een paar mede-vrijwilligers gevraagd om voor een foto in de ketel te gaan staan. Dat werd een hele leuke foto. Maar er kwam een zwart randje omheen.

Van de technisch vrijwilliger hadden er verschillende veel met asbest gewerkt, met name in de zeevaart. Diverse van hen zijn overleden aan kanker als gevolg daarvan, waaronder twee van degenen op de foto. Dat was voor ons allemaal een trieste boel. Van één van hen hebben we op een speciale manier afscheid genomen: na de crematie en het vrijgeven van de as hebben we speciaal voor dit afscheid het gemaal laten draaien en zijn as verstrooid op het uitstromende water, zodat die uiteindelijk naar zee ging. Maar bij allebei is bij de uitvaart de kist eerst in het gemaal opgesteld. En volkomen onverwacht was door de nabestaanden uitgerekend de genoemde foto geplaatst. Heel aangrijpend, en zo bleek hoe waanzinnig dicht leuk en leed bij elkaar kunnen liggen.

Ik heb 7 jaar met veel plezier als vrijwilliger bij het stoomgemaal gewerkt. Op een gegeven moment werd de combinatie van de verschillende delen van mijn werk me te veel werd en heb ik het conservatorschap aan een ander over kunnrn dragen.

Het einde bij Halfweg kwam voor mij toen Frank IJsselmuiden, de bestuursvoorzitter en sterke drijvende kracht achter het museumgemaal, overleed en er een andere voorzitter kwam die bij het gros van de vrijwilligers niet goed lag. Dat werd voor velen einde oefening. Met voor alle vrijwilligers die vertrokken pijn in het hart, dat was zeker. Maar een geheel op vrijwilligers drijvende organisatie kan nu eenmaal niet functioneren onder een Einzelgänger en allerlei niet noodzakelijke veranderingen die geen verbeteringen waren.

| naschrift |

Ik denk dat we blij mogen zijn - ik ben het in elk geval wel - dat we onderwijs hebben genoten in een tijd dat dat nog "ouderwets" goed, met discipline, werd gegeven en klassikaal ging. Blij dat we de school hebben kunnen afmaken voordat de afbraak van het onderwijs werd ingezet. De afbraak die begon met de Mammoetwet en die daarna middels allerlei "vernieuwingen", bedacht door politici met slechts oog voor scoren op de korte termijn, in versneld tempo is voortgezet. Afbraak onder het mom van "verbetering", met als gevolg dat kinderen van nu zoiets basaals als de grammatica en spelling van het Nederlands niet of nauwelijks meer beheersen.

Hoe diep kun je als natie zakken? Maar niet alleen het onderwijs wordt gesloopt: de spelling treft hetzelfde lot, met 'dank' aan een club als de "Taalunie", die een gecomputeriseerde spelling erdoor drukt die zoiets als taalgevoel ongewenst maakt en uiteindelijk de nek omdraait. Spelling met o.a. de beruchte tussen-n-regel, de "regel met honderd uitzonderingen" en de absurde misogyne regel dat vrouwelijke beroepsaanuidingen niet meer mogen - een regel die vaak een belachelijk tekstbeeld oplevert, waarin een vrouw a) een mannelijke beroepsaanduiding krijgt, b) ze soms wel, soms weer wel met "zij" en "haar" wordt benoemd, c) toch ook nog, kennelijk als het echt niet anders kan, met "vrouw" wordt aangeduid. Dat alles leidt tot een warrig misogyn rommeltje. Waar vrijwel alleen de mannelijke vorm wordt gebruikt, wat dan eufemistisch als "genderneutraal" wordt verkocht en door de overheid als officieel wordt erkend. wat overigens ook gezegd kan worden van de website van de zogeheten "Taalunie", een organisatie die de officiëele goedkeuring van de overheid heeft, een overheid die zodoende al even misogyn is. En het is die spelling die op scholen moet worden en wordt onderwezen. Geen wonder dus dat jongeren zo slecht zijn in Nederlands. De benaming "Wartaalunie" zou dan ook veel toepasselijker zijn voor de organisatie.
Daarnaast is er in de geheel gecomputeriseerde spelling geen enkele ruimte meer voor voor zoiets nuttigs als "fuzzy logic" en logisch denken geen plaats meer, omdat die in kan gaan tegen de dogma's. Voeg daarbij de even verslavende als debiliserende "smart"phones, zogenaamde "social" media, desinformerende wezenloos kakelende websites (ook op medisch of pseudo-medisch gebied - bijv, over de door Arjen Lubach zo hilarisch beschreven "crianio-sacrale resonantie") - en aan het wezenloze gekwebbel van extremistische groeperingen en politieke partijen, en het is duidelijk waarom Nederland steeds verder achterop raakt in de wereld.

Is het echt allemaal zo negatief geworden? Niet alles gelukkig. Nog steeds zijn er weldenkende mensen, die niet als kippen-zonder-kop achter de domme massa aanlopen. Of juist andersom: meisjes die je juist als "influencer" van alles wijsmaken en voor het grote geld gaan - in elk geval tot de belastingdienst achter ze aankwam. Kortom, Maar er is nog hoop. In elk geval een beetje.

En ja, ondanks alle kommer en kwel, naast alle lief en leed, ligt de humor gelukkig nog steeds op straat. Of misschien beter: in het gras. Wie voor de zoveelste keer is verhuisd, naar een huis met een al dan niet grote tuin, die moet maaien. Maar ook daar kan humor in zitten. Of beter: je kunt van maaien humor maken. Daar heb je dan wel een meisje voor nodig, een meisje dat niet al te preuts is uitgevallen. Want daarop kan, naast andere, meer voor de hand ligende activiteiten, ook op een wel heel aparte manier gemaaid worden. Je moet alleen maar op het idee komen...

| ter afsluiting |

Een bijzondere belevenis
Een bijzondere belevenis was wel de allereerste Pride Amsterdam met de Canal Parade, kleurijke boten vol gays die vanaf het IJ de stad in voeren. De naam van het evenement is een paar keer veranderd, tot het in 2015 Amsterdam Pride, omdat het een breder karakter had gekregen: lhbti+. In de loop de jaren is het een veel en breed publiek trekkend evenement geworden. Ook eromheen wordt van alles gedaan: zo rijdt er dan een tram rond beschilderd in regenboogkleuren. In de Canal Parade vaart demonstratief ook een boot van de politie mee, om te laten zien dat er ook bij de politie "regenboogmensen" werken.
Het einde van mijn zoektochten
Veel van de genoemde oud-klasgenoten zullen niet meer in leven zijn. Het is echter door allerlei latere ontwikkelingen (mobietjes, strakke maatregen op het gebied van privacy, zoeken waarbij je tegen steeds meer restricties/blokkades aanloopt, en zo meer, hebben het zoeken naar het lot van oud-klasgenoten ondoenlijk gemaakt, reden waarom ik (en ook vanwege mijn leeftijd) met dat zoeken ben gestopt. Maar ik ben ben er eigenlijk wel zeker van dat achter de namen van een aantal van hen - en steeds meer, en zeker achter die van leerkrachten - (†) zou moeten staan. Het zal echter duidelijk zijn dat dat niet meer gaat gebeuren. Het werk is leuk geweest, maar het is toch echt achter de rug, en mijn leven misschien ook. Dat leven was in menig opzicht goed, maar aan alle goede dingen komt nu eenmaal onontkoombaar een eind. Maar is het niet leuk voor nabestaanden en - al dan niet verre - verwanten, en natuurlijk [nageslacht van] verre familieleden, om dit te lezen en de foto's te zien?
In dierbare herinnering: Karin Spaink
De meeste mensen hebben al dan niet hard gewerkt, ze gaan dood en alleen directe en verdere familie, en een vriendenkring weet ervan. Sommige mensen hebben ook nog wat voor de maatschappij betekend, en dan bedoel ik niet om geld en macht te verzamelen. Maar er zijn maar heel weinig mensen die veel, heel veel hebben gepresteerd in en voor brede delen vvan en groepen binnen de maatschappij. Tot die categorie hoorde nadrukkelijk Karin Spaink.

Karin was lesbiënne, een categorie die zich in een populistische maatschappij maar beter gedeisd kan houden en in feite maar het best ondergronds kan gaan en blijven, maar die in dit land door geestelijk gezonde mensen gewoon wordt geaccepteerd. Ik vergeleek haar vaak met Marijn Rademaker, homo in hart en nieren, heel innemend, en ijzersterke topsolist bij het Nationale Ballet. Karin was ook een gedreven feministe en activiste. Daar is moed voor nodig en doorzettingsvermogen. Die had ze allebei in ruime mate.
Voor het eerst hoorde ik van Karin tijdens de bezetting van de abortuskliniek Bloemenhove in Heemstede door een groot aantal activisten, om daarmee te voorkomen dat de politie de kliniek zou binnenvallen en die ontruimen en verzegelen, na de ongeautoriseerde, eigengereide en dictatoriale poging van de steil-roomse minister van Justitie (!) Dries van Agt, een bezetting die zo'n succes was dat geen agent zich in de kliniek waagde; de politie had overigens zelf ook sterke twijfels over de legaliteit van het optreden van van Agt. Die is trouwens later 180 graden gedraaid en is zich in gaan zetten voor de Palestijnse zaak.

Karin heeft in haar leven een waslijst aan lichamelijke problemen ondervonden, waaronder een hersenbloeding, baarmoederhalskanker, borstkanker, en vooral ook multiple sclerose (MS). MS, een vreselijke, het centraal zenuwstelsel aantastende auto-immuunziekte. Bij Karin is de ziekte een tijdlang goeddeels op de achtergrond geweest, om daarna razendsnel en met in hoog tempo toenemende heftigheid terug te keren. Van hoop naar hopeloos dus. Als man kan ik niet beschrijven wat een vrouw voelt, als iemand die geen MS heeft kan ik niet beschrijven wat iemand ervaart die het wel heeft.

En welke vrouw die een borstamputatie heeft ondergaan, heeft het lef, kan de moed opbrengen, om met ontbloot bovenlichaam, het litteken waar de geamputeerde borst heeft gezeten duidelijk zichtbaar, op de foto te gaan? Een foto die links en rechts werd gepubliceerd. Haar doel: met die foto andere vrouwen wie eenzelfde operatie wachtte moed in te spreken, een mentale steun in de rug te geven en ze zo te zeggen "Kijk, zo vreselijk is het toch eigenlijk niet, maaren veel belanrijker is: LEEFT nog!" Een vrouw ook die lak heeft aan afkeurende commentaren, vooral van mannen. Een vrouw, kortom, met een forse dosis moed en zelfvertrouwen, die sterk in haar schoenen staat. Zo'n vrouw dus was Karin Spaink. En veel mensen steunden haar - hartverwarmend.

Ze is Parool-columniste geweest, en heeft meer dan 1000 columns geschreven, over vaak gevoelig liggende zaken als privacy, seksuele diversiteit en feminisme. Ze heeft een jarenlange strijd met de Amerikaanse Scientology "kerk" gevoerd over haar publicatie van stukken uit wat die sekte "geheime stukken" noemde waarop alleen zij het auteursrecht hadden. Die strijd heeft ze ze na vele jaren van procederen gewonnen, nadat Scientology de strijd als hopeloos had ingezien en opgegeven, kennelijk toen bij hen het inzicht eindelijk was doorgebroken dat hun claim volledig op drijfzand berustte.

Het tekende Karin dat ze nog getrouwd is geweest met haar hartsvriendin; over het hoe en waarom kan ze het beste zelf vertellen in haar eigen verhaal en stijl: "Waarom ik weduwe wilde worden".

Karin was ook oprichtster van de stichting Bits of Freedom, die zich inzet voor digitale burgerrichten. Op haar uitnodiging ben ik zelf daarvoor een keer jurylid geweest. Ook is zij, met Rejo Zenger e.a., bestuurslid van Spamvrij.nl geweest.

Ter gelegenheid van de afscheidsreceptie bij mijn pensionering en vertrek van het Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI) had ik ook Karin als gast uitgenodigd. We hebben toen een boeiende en bijzonder plezierige conversatie gehad, waarbij de klik die wij hadden nog eens werd bevestigd; later zouden we elkaar nog veel vaker (telefonisch, e-mail, Signal) spreken, en telkens was er weer diezelfe klik ("Ha Piet!"). In 2018 kwam zij als chef eindredactie bij de organisatie en nieuwswebsite voor financieel-economische onderzoeksjournalistiek Follow The Money (FTM).

Maar de MS, waar ze een hele tijd veel minder tot amper meer last van had gehad, begon weer op te spelen en nu zelfs ondraaglijk te worden. Ik prijs mezelf gelukkig en bewonder haar erom dat zij juist in die tijd, ondanks de zeer zware fysieke ongemakken, een keer bij mij thuis is geweest. Het uit en weer in de auto stappen was trouwens bepaald niet eenvoudig, want zelfs een lichte aanraking om haar een beetje te helpen of te ondersteunen, en de MS deed haar ineenkrimpen van de pijn. Het raakt je diep om iemand zo te zien en op geen enkele manier te kunnen helpen. Maar eenmaal binnen en gezeten ging het beter, en we hebben een hele tijd fijn zitten praten. En weer was er die klik en die brede belangsteling, van beide kanten. Kortom, een onvergetelijke ervaring, misschien juist ook omdat ik wist dat het met haar een aflopende zaak zou zijn. Een door haarzelf bewust geplande aflopende zaak zelfs; dat had ze me al eerder toevertrouwd.

Ondanks al haar fysieke ongemakken was Karin een zeldzaam actieve, boeiende en vooral ook bijzonder sympathieke vrouw, met een sprankelende geest. Ze had ook een duidelijk vast kenmerk: ze kleedde zich altijd in rood, ook al was er visueel soms alleen maar sprake van rode kenmerken, bijv. manchetten, zoals op de receptie-foto. Het is wel leuk om hierbij op te merken dat rood al van jongs af aan mijn lievelingskleur is geweest, al liet ik dat naar buiten nooit zo blijken.

Ons laatste afscheid, op haar eigen initiatief bij mij thuis, was knap tweeslachtig. Ze werd gebracht, maar helpen met uitstappen of wat lichte ondersteuning geven kon eenvoudigweg door de MS dan kkromp ze dan ineen van de pijn. Hoe ga je in hemelsnaam met zoiets om? Want je voelt je compleet machteloos. Maar eenmaal binnen en gezeten was het heel anders: ze kon rustig blijven zitten en we hebben fijn zitten praten, zoals we dat al zo vaak via de telefoon of Signal hadden gedaan. Toen ze weer thuis was heeft ze me een mail gestuurd, met daarin een hartverwarmende en tekenende zinsnede "Weet dat je me dierbaar bent". Dat heeft me diep geraakt en het was volledig wederzijds. Het is een herinnering die ik zou koesteren en bewaren, zolang mijn eigen leven nog zou duren.

En toen gebeurde het. Op 8 mei 2026 viel met een harde klap iets in mijn brievenbus. Het bleek een grote en zware envelop te zijn, met daarin een boek van Karins FTM. En precies die dag hoorde ik dat "het over was": haar euthanasie was uitgevoerd. Nog maar 68 jaar oud was ze toen ze overleed, na een worsteling van vele, vele jaren met haar slechte, en inmiddels hopeloos geworden gezondheid. Maar wat ze in die jaren heeft gepresteerd en bereikt grenst aan het ongelofelijke. Juist daarom en vanwege haar fysieke problemen, haar doorzettingsvermogen ondankt alle ellende, maar vooral ook vanwege de klik die wij hadden, heb ik van wat "een stukje" moest worden, een lang stuk gemaakt. Heel bewust, met veel waardering en diep respect voor die vrouw, die bijzondere vrouw.

Maar bij het toeval met dat boek bleef het niet. Want uitgerekend op de verjaardag van mijn vrouw viel, tussen de felicitatiekaarten, ook Karins rouwkaart in de bus. Een groter contrast kun je niet bedenken, en het stortte mij in een emotionele achtbaan. Toeval bestaat, ik heb er vaak mee te maken gehad, maar dit was toch wel extreem.

Tot slot wens ik alle nabestaanden, vrienden, kennissen, (oud)collega's en verdere bekenden sterkte met het verlies van Karin. Heel veel sterkte zelfs, want dit is geen "gewoon" verlies, maar het verlies van een vrouw die in vele opzichten uniek was.

Karin, van het geliefde rood van je kleding ging je naar het inktzwart van je rouwkaart. Je beproevingen zijn voorgoed voorbij. Rust in vrede. Maar je sprankelende geest leeft voort, je blijft in veler harten en gedachten, en je zult door velen worden gemist, in het bijzonder ook door mij, totdat ook ik de geest geef. Maar ondanks alles, inclusief het harde bewijs van je rouwkaart, blijf ik het maar moeilijk te accepteren vinden dat je er niet meer bent.
Maar laten we andere kanjers niet vergeten
Laten we, na dit lange stuk over Karin, niet over het hoofd zien dat er meer, veel meer bijzondere vrouwen en mannen zijn. Mensen die in hun maatschappelijk werk - al dan niet vrijwilligerswerk - excelleren of zich bijzonder inzetten. Ik denk dan bijv. aan mensen in de thuiszorg, die hun werk niet als een strikt negen-tot-vijf baantje zien en dan meteen afnokken, de van hun zorg afhankelijken half of helemaal niet verzorgd achterlatend ("vijf uur, geen tijd meer, ik moet nu weg"), maar gewoon doorgaan, ook na de officiëe werktijd dus, tot ze hun werk af hebben en de patiënt verzorgd kunnen achterlaten.
Of mensen die een (flink) deel van hun vrije tijd opofferen om kinderen te begeleiden bij allerlei activiteiten, monumenten in stand of draaiend te houden, daar bezoekers te ontvangen - voor veel kleine monumenten, die door domme regeltjes en/of overdreven en onhaalbare eisen niet voor subsidie in aanmerking komend - of bij de vrijwillige politie of brandweer - met alle daaraan verbonden risico's en agressie waar ze daar mee te maken kunnen krijgen, vooral door vuurwerk, drank en drugs - werken. Enzovoorts. Idealisme en hulpvaardigheid zijn een maatschappelijjk zeer gezonde basis, maar door bestuurderen worden ze nogal eens ondergewaardeerd: in hun optiek ben je "maar vrijwilliger".
En dan is er beslist ook de negatieve kant
Dan hebben we het over al die mensen, mannen en vrouwen, die alleen met eurotekens in de ogen lopen, op steeds andere hoge - en liefst hogere - baantjes jagen, om status, maar toch vooral om het Grote Geld, en dat dan naar een belastingparadijs brengen.
En natuurlijk al die figuren, die een op zichzelf zinnig doel najagen, maar met volstrekt onzinnige en contraproductieve methodes, zoals het verstoppen van wegen met megatractoren, het met een massa blokkeren van wegen, het zich vastlijmen aan het wegdek en door de politie weg laten dragen - te lui om te lopen dus, maar het gaat ze dan ook alleen maar om het pesten, het gezien worden en het op het hapgrage NOS-journaal komen - terwijl je juist daarmee niets bereikt - integendeel. En natuurlijk zijn daar de hersenloze en vaak messenzwaaiende raddraaiers te vinden die er gelijk al bij zijn of zich - vaak geheel los van het doel van de groep - tussen hen voegen - met als enig doel relschoppen dus. Ook hier spelen de zogenaamde "sociale" media een belangrijke rol.

tot slot wil ik al diegenen bedanken die hebben bijgedragen aan
het verbeteren en/of meer compleet maken van deze pagina
toen ik nog de mogelijkheid had om hem te onderhouden